Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-08-27T16:01:40.379108+00:00

Яратылыв Ва Айтывлар: Айтывлар

Яратылыв Ва Айтывлар: Айтывлар

1. Баш Сёз

1. Айтывлар

Баш Сёз

Баш сёз

Аявлу охувчу!

Сиз къолугъузгъа тутгъан бир жылтны ичинде ерлешдирилген Яратылыв ва Айтывлар китаплары къумукъ тилге биринчилей таржума этилген. Шо китаплар Библия деген Сыйлы Китапны ичине гире. Библия – китапланы да китабыдыр, неге тюгюл де бютюнлей шо китап ва шону айры-айры гесеклери сыйлы деп гьисаплана.

Библия 60-дан да артыкъ китапдан амалгъа гелген. Шо китапланы кёп асруланы боюнда тюрлю-тюрлю адамлар язгъан. Библия дюньяны яратылывундан тутуп янгы девюрню биринчи асрусундагъы агьвалатлагъа ерли хабар бере.

Библия эки уллу гесекге бёлюне: Эсги Разилешив ва Янгы Разилешив. Янгы Разилешивде Иса Месигьни яшавуну, этген ишлерини, Ону якъчыларыны, оланы биринчи жыйыныны, шо жыйынны аякъгъа турувуну ва оьсюв ёлуну гьакъында хабар юрюле. Янгы Разилешивню къумукъ тилге этилген таржумасы 2007-нчи йылда басмадан чыкъды.

Эсги Разилешивге Таврат китап, тарихи китаплар, пайхаммарланы китаплары ва Забур китап гире. Тавратны ичине гиреген Яратылыв китабы Сыйлы Язывланы янгыз ачагъан китабы тюгюл, шо Сыйлы Язывланы кюрчю китапларындан бириси болуп токътай. Шонда дюньяны ва инсанны яратылыву, гюнагь ишлени ва азап чегивлени башланыву, Аллагьны инсангъа бакъгъан якъдагъы янашыву гьакъда айтыла.

Айтывлар китабында инсанлар учун кёп терен гьакъыллы калималар ва кёп пайдалы таклифлер бар. Шо китапдагъы кёп санавдагъы терен гьакъыллы сёзлени Давут пайхаммарны уланы Сулейман айтгъан деп гьисаплана. Сулейман бизин девюрден алда X-нчу асруда Исрайылны пачасы болгъан. Сулейман бек терен гьакъыллы адам деп танылгъан ва шо китап ону аты булан байлавлу болуп юрюлюп тургъан.

Яратылыв ва Айтывлар китаплары къумукъ тилге бырынгъы ягьуди тилдеги къолъязывланы (Масорет текстни) кюрчюсюнде таржума этилген.

Библияны Таржумасыны институту таржумачылагъа, редакторлагъа, Яратылыв ва Айтывлар китапларын къумукъ тилге таржума этивде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да разилигин билдире.

Бу китаплар къумукъ халкъ учун пайдалы болар деп умут этебиз.

Библияны Таржумасыны институту

Айтывлар

Айтывлар

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

1

АЙТЫВЛАР

1^1Давутну уланы, Исрайылны пачасы Сулейманны айтывлары+

2инсанлар гьакъылны да,
насигьатны да англасын деп,
тюз айтылгъан сёзлени маънасына тюшюнсюн деп,
3тюз ойлашывну, гьалаллыкъны, адилликни,
гертиликни къайдаларын билсин деп,+
4англавсузлар сынав топласын деп,
жагьиллени де билими, оьтгюрлюгю болсун деп язылгъан+.

5Гьакъыллылар, эшитип, билимлерин артдырар,
англавлу адамлар да, эшитип, ёл гёрсетив табар,

6тапшурмаланы, айтывланы,
гьакъыллыланы айтгъанларын да,
сырларын да англар.

7Раббибизден къоркъмакъ – будур гьикматлыкъны башы! Агьмакълар гьакъылны да,
насигьатны да гёрюп ярамас+.
8Балам, атангны насигьатына тынгла,
анангны да тапшурувун гери урма;+
9шолар башынга тизив таж йимик,
бойнунга да минчакълар йимик болур+.

10Балам, эгер де гюнагьлылар сени оьзлеге багъып тартса,
вёре, олагъа ий болуп къалма+.
11Олар булай сёйлер: «Бизин булан юрю,
оьлтюрмек учун,
айыпсызланы алдын къыркъайыкъ,
оланы яшыртгъын къаравуллап токътап турайыкъ;+

12къабур оьлюлени ютагъанда йимик,
ахырат оьлтюрмейли ютагъанда йимик,
оланы савлайын ютуп къояйыкъ+.
13Гьар тюрлю байлыкълагъа ес болайыкъ,
уьйлерибизни талагъан малдан толтурайыкъ.
14Даим бизин булан бирче чёп ташларсан,
бизге тюшген пай сагъа да тюшер!»
15Балам, олар булан бир ёл булан юрюме,
оланы сокъмагъына тюшмекликден де сакъ бол,+

16неге тюгюл де олар яманлыкъгъа багъып чабар, къан тёгювге багъып алгъасар+.

17Бир ерден башгъа ерге учуп айланагъан къушлагъа,
олар гёре де туруп, тор ташламакъдан зат чыкъмас.

18Гюнагьлылар, яшыртгъын къаравуллай туруп,
оьзлер оьзлени торуна тюшюп къалар.

19Гишини байлыгъына сутурланагъан гьар-бир адамны ахыры шулай болур: шо байлыкъ ону оьзюн дагъытар+.

20Гьакъыл орамда къычырып айланар, майданларда авазын гючлендирер;+

21кёп халкъ жыйылгъан ерде чакъырыв этер, шагьарны къапу алдында булай сёйлер:

22«Къачан болгъунча гьайгевлер гьайгевлюгюнден къуванып турар,
уятсызлар уятсызлыгъы булан йыбанып турар,
агьмакълар билимни гёрюп ярамайгъан кююнде турар+?

23Мени айтагъанларыма бир токътап тынглагъыз, сизге багъып ругьумну тёгермен, сизге билимлеримден берермен.

24Мен сизин нечакъы чакъырсам да,
бир якъгъа бурулуп къалдыгъыз,
къолумну узатсам да, биригиз де эслеме сюймедигиз.

25Сиз бары да таклифлеримни гери урдугъуз,
айтагъанларыма да гьеч къулакъ асмадыгъыз+.

26Къайырмас, мен де сизин къайгъыгъызны уьстюнден кюлермен, азап къопгъанда мысгъылларман+.

27Сизге азап боран йимик гелип къалар,
балагь да алатолпан йимик,
хапарсыздан гелип къалар;
зулму да, юк де сизин басып янчар.
28Шо заман мени чакъырса да,
жавап бермен, излеп айланса да, мени тапмас+.
29Билимни гёрюп ярамагъаны саялы,
Раббибизден къоркъмагъаны саялы,
30мени таклифимни къабул этмегени саялы,
бары да айтагъан затларымны гёрюп ярамагъаны саялы,

31олар оьзлени ишлерини натижаларын гёрер, намарт хыялларындан тазза къанып къалар.

32Неге тюгюл де, хырчалыкъ агьмакъланы оьлтюрер, гьайсызлыкъ да гьайгевлени дагъытар.

33Магъа тынглайгъан адам буса, бир балагьдан да къоркъмай, парахат яшап къалар».

2

2^1Балам, мен сагъа айтагъан бары да затны къабул эт, буйрукъларымны эсде сакъла+.

2Гьакъылгъа тынгла, огъар тюшюнме къара.

3Гьакъылны изле, тюшюнювню ахтар.

4Гьакъылны, гюмюшню, яшырылгъан хазнаны излейгендей, изле+.

5Шолай этсенг, Раббибизден къоркъмакъ не экенни англарсан, Аллагьны гьакъында да гьакъ герти кюйде билерсен+.

6Раббибиз гьакъыл берер, Ону авзундан билимлер,
англав чыгъар+.

7О адилли ва таза адамлагъа къалкъан болуп токътар+.

8О гьалал адамланы къоруп сакълар, дин агьлюлерин буса аяп сакълар+.

9Раббибиз сагъа Оьзюню гьакъылын берер, сен де яхшы, герти ишлени англарсан+.

10Гьакъыл сени юрегинге гирер, сени гёнгюлюнг де билим булан насипли болар.

11Оьтгюрлюк де, тюшюнюв де сени къоруп сакълар.

12Гьакъыл да, тюшюнюв де сени яманлар юрюйген терс ёллардан къутултар. Олар ямандыр, олар айтагъан бары зат да ямандыр.

13Олар яхшылыкъны гери уруп,
къарангылыкъда яшап турар,

14олар тюз тюгюл ишлени этегенинден насиплидир, яманлыкъны ёлларындан леззет алар+.

15Олар ялгъан сёйлер, вагьши кюйде иш гёрер,
амма гьакъылынг да, тюшюнювюнг де сени къоруп сакълар+.

16Гьакъыл да, тюшюнюв де сени гишини татли сёзлер сёйлеме болагъан къатынындан къутултар+.

17Шо къатын ёлдаш болуп тургъан эрин къоюп, Аллагьны алдында ону булан этген дыгъарын бузар.

18Эгер де сен осаллыкъ этип, ону уьюне гирсенг, бузулувгъа багъып биринчи абат алгъан боларсан, эгер де сен ону артына тюшсенг, о сени къабургъа гийирип токътар+.

19Эгер де адам ону къырыйына бара буса,
о дагъы бир заманда да гери къайтмас,
ону яшавлукъ ёлу да къыркъылар.

20Шо саялы да сен рагьмулу адамлардан уьлгю ал, оланы ёлу булан юрю.

21Гьалал яшайгъан инсанлар оьзлени ерин табар, рагьму этегенлер еринде къалар+.

22Амма яман адамлар ерин тас этер, олар шо еринден къуваланар+.

3

3^1Балам, мен уьйретеген затланы унутма, сагъа этеген буйрукъларымны эсингде сакъла+.

2Мен уьйретеген затлар сагъа узакъ ва насипли яшав гелтирер+.

3Сени булан даим рагьму да, гьакъ гертилик де болсун; тагъымчакълардай оланы бойнунга илип айлан, ташгъа къазылгъан язывлардай оланы юрегинге яз+.

4Шо заман Аллагьны алдында да, инсанланы алдында да сююв де, абур да къазанарсан.

5Оьзюнгню англавунга аркъа таяма, юрегингни салып Раббибизге инан+.

6Бары ишлерингде Раббибизге инан, шо заман О сени тюз ёлгъа салар+.

7Оьзюнгню гьакъылынга аркъа таяма; Раббибизден къоркъ, яманлыкъдан да ари тур+.

8Шо сени къаркъаранга балгьамдай, салкъын сувдай болар.

9Оьзюнгню байлыгъынгдан-барлыгъынгдан инг тизив затланы Раббибизге пай этип чыгъар+.

10Шо заман сени бары да тарыкъ-герегинг болур – четенлеринг будайдан, кажинлеринг чагъырдан толар+.

11Балам, Раббибиз хаталарынгны гёрсетип берсе, гери урма, шондан оьзюнге пайда чыгъарма къара+.

12Раббибиз Оьзю сюегенлени тюзлер. О аявлу авлетлерин такъсырлайгъан ата йимикдир+.

13Гьакъыл да тапгъан, англавгъа да етишген адам насиплидир!

14Гюмюшден эсе гьакъыл тапса яхшыдыр, неге тюгюл де о алтындан да сыйлыдыр+.

15Гьакъыл асил ташлардан да сыйлыдыр, сени лап жанынг сюйген затлар да огъар тенг гелмес+.

16Гьакъыл узакъ оьмюр де, байлыкъ да, абур да гелтирер+.

17Гьакъылгъа ес болгъанлар парахат да, насипли де яшар.

18Оьзюн къабул этегенлеге гьакъыл яшавну тереги йимикдир. Гьакъылын сакълайгъан адам гертиден де насиплидир+.

19Раббибиз Ерни Оьзюню гьакъылы булан яратгъандыр,
кёклени Оьзюню англавундан пайдаланып яратгъандыр+.

20Раббибизни гьакъылыны яхшылыгъындан, булутлар жыйылып, кёкден янгур явар+.

21Балам, гьар ерде гьакъылынгны да, оьтгюрлюгюнгню де сакълап юрю, вёре, оланы тас этип къойма.

22Гьакъыл да, англав да сагъа яшав берер, яшавунгну гёзел этер.

23Шо заман ёлунг булан гьеч бир къоркъунчсуз юрюрсен, сени аягъынг да гьеч сюрюнмес+.

24Юхлама ятгъанда гьеч къоркъмассан, юхлагъанда юхунг да татли болар+.

25Бирден гелип къалгъан къоркъувдан да, яманлар гьазирлеген оьлюмден де къоркъмассан,+

26неге тюгюл де Раббибиз сени булан болар, О сени аягъынгны тузакъгъа тюшме къоймас.

27Къолунгдан геле туруп, уьзюрю адамгъа яхшылыкъ этмей къойма+.

28Оьзюнгде бар тура туруп къурдашынга: «Бар, дагъы да гелерсен, тангала берермен», – деп айтма+.

29Сагъа инанагъан ювугъунга къаршы хыял этме.

30Сагъа яманлыкъ этмеген адам булан бир себепсиз эришме.

31Зулму этеген адамгъа гюнчюлюк этме, ону ёлун да танглама+.

32Неге тюгюл де, Раббибиз яманлардан жиргенер, гьалал яшайгъанлагъа буса О инанар.

33Намуссузну уьюне Раббибиз налат берер, гьалал яшайгъанны уьюне буса Ону берекети тиер+.

34Эгер де О хорлайгъанланы уьстюнден кюлей буса, саламат адамлагъа рагьмусун берер+.

35Гьакъыллылар макътавлукъгъа ес болар, агьмакълар буса биябурлукъда къалар.

4

4^1Балаларым, атагъызны насигьатына тынглагъыз, къулакъ асыгъыз, гьакъыл топлагъыз+.

2Неге тюгюл де, мен сизин яхшылыкъгъа уьйретдим чи дагъы. Мени буйругъумну тергевсюз къоймагъыз.

3Неге тюгюл де, мен де атамны уланы эдим, анамны да мен гёрюп тоюп болмасдай сююмлюсю эдим.

4Атам мени булай уьйрете эди: «Мени бары да сёзлеримни эсингде сакълап къой, мени буйрукъларымны кютсенг – яшап къаларсан+.

5Гьакъыл жый, билим жый, мен айтгъан затланы да унутма,
гери урма.

6Гьакъылны ташлап къойма, о да сени къоруп сакълар; ону сюй, о да сени аяп сакълар».

7Инг де аслусу – гьакъылдыр: гьакъыл жый, бары барлыгъынг булан да англав жый.

8Гьакъылны къыйматын бил, о сени оьр этер; эгер де оьзю булан ювукъ болсанг, о да сени макътавлу этер+.

9Сени башынга бир арив байлам салар, сагъа бек тизив таж гийдирер+.

10Тынгла, балам, мени сёзлеримни де къабул эт, шо заман сени де оьмюрюнг узакъ болар+.

11Мен сагъа гьакъылны ёлун гёрсетемен,
сени тюз ёллардан юрютемен.

12Шо ёл булан юрюйгенде абатынгны инамлы аларсан, чабагъанда да сюрюнмессен+.

13Даим де мени насигьатларымны эсингде сакълап тур,
оланы унутма, оланы ая, неге тюгюл де олар сени яшавунгдур+.

14Яманланы сокъмагъына тюшме,
ачувлуланы ёллары булан да юрюме+.
15Шо ёлланы къой, шолардан юрюме,
башгъа якъгъа багъып бурул,
иннемей къырыйындан оьтюп къал.

16Неге тюгюл де, олар бир яманлыкъ этмей туруп, гёз юммас; биревню йыкъмай туруп оланы юхусу гелмес+.

17Неге тюгюл де, олар яманлыкъны экмек йимик ашар,
зулмуну чагъыр йимик ичер.

18Гьалалланы сокъмагъы тангда баргъан сайын артагъан шавлагъа ошар+.

19Яманланы ёлу буса къарангылыкъгъа ошар;
олар не затгъа сюрюнежегин де билмес+.

20Балам! Мени сёзлериме тергев бер,
айтагъанларыма да къулакъ ас.

21Сени гёз алдынгдан таймасын дагъы шолар;
шоланы юрегингде сакълап тур:

22неге тюгюл де олар оьзлени тапгъанлагъа яшав берер,
бютюн къаркъарасына да савлукъ гелтирер+.

23Бары да байлыкълардан да артыкъ юрегингни ая,
неге тюгюл де яшав ондан баш аладыр.

24Ялгъанны гери ур,
макюрчюлюкню де оьзюнгден ари тебер+.

25Гёзлеринг тувра къарасын, къаравунг да алгъа бакъсын.

26Сокъмагъынгны тюз сал – сени бары ёлларынг къоркъунчсуз болар+.

27Не онггъа, не солгъа тайышма, яманлыкъдан ари тай+.

5

51-2Балам! Итти гьакъыллы болмакъ учун да, билимли болмакъ учун да мени гьакъыллы уьйретивлериме тынгла,
сёзлериме тергевлю бол+.

3Неге тюгюл де, гишини къатыныны авзу бал йимикдир, ону сёзю де зайтун майдан да йымышакъ болар+.

4Амма ахырда о ювшандан да аччы, къыл къыягъан хынжалдан да итти болар.

5Ону аякълары оьлюмге багъып элтер, ахыратгъа багъып да о чалт абат алар+.

6О оьзюню яшавдагъы сокъмагъын англама да англамас, ону бир токъташгъан ёлу болмас, шону о оьзю де англап битмес.

7Гьасили, балаларым, тынглагъыз магъа, мени сёзлеримни де гери урмагъыз.

8Шо къатындан ариде туругъуз, ону эшиклерине де ювукълашмагъыз.

9Ёгъесе, сен оьзгелеге оьзюнгню оьзденлигингни берип къоярсан. Ахырда да оьзюнгню яшавунгну къурбан этип къоярсан, о да яман адамланы къолуна тюшюп къалар.

10Сагъа таныш тюгюл адамлар бары да сени байлыгъынгны алып къояр, бары къазангъанынг оланы къолуна тюшюп къалар.

11Сен де яшавунгну ахырында агь урарсан, къаркъаранг да гючсюз-гьалсыз болуп къалар.

12Шо заман сен булай дерсен: «Неге мен такъсырлавгъа къаршы чыгъып турдум хари, неге мени тюзлегенни сюймедим хари!

13Неге мен муаллимлериме тынгламадым хари, неге насигьатчыларыма тергев бермедим хари!

14Бираз да къалмай балагьгъа тарып къалажакъман, биябурлугъум да бары халкъгъа аян болуп къалажакъ».

15Оьзюнгню булагъынгдан агъызагъан, оьзюнгню къуюнгдагъы сувдан ич.

16Сени булакъларынгны сувлары орамлардан, майданлардан агъызмасын.

17Олар ятланыки де, сеники де болмасын, янгыз сеники болсун.

18Сени булагъынг берекетли болсун дагъы; оьзюнгню яшдагъы къатынынг булан кеп чегип тур+.

19О марал йимик аривдюр, жайран йимик гёзелдир. Ону кёкюреклери, сени бир керен ирия этген сюювю,
сени рази къалдырсын дагъы.

20Гишини къатынына гёзюнгню сатма, ону къучакълама да сагъа негер тарыкъдыр?

21Неге тюгюл де, инсанны бары да ёллары Раббибизге ачыкъ чы, О чу ону бары да сокъмакъларын оьлчеп тура+.

22Яман адамны гюнагьлары ону оьзюне тузакъ йимик болуп турар, ону аркъанлар йимик чырмап алып къояр.

23Тарбиясы етишмейгенликден о оьлюп къалар, артыкъ даражадагъы агьмакълыгъы ону адашдырып къояр.

6

6^1Балам! Гишини борчу саялы жаваплыкъны оьзюнгню бойнунга алып къойма. Эгер де гиши борчун къайтарып
болмай буса, сен де шо борчну къайтарма сёз берген бусанг, гишини борчу саялы жаваплыкъны да оьзюнгню бойнунга алгъан бусанг,+

2сен тутулгъангъа гьисаплы боларсан, сёзлеринг сени тузакъгъа салгъан болар.

3Сен башгъаны табилигине тюшген боларсан. Шо саялы да не этип бола бусанг да эт, тобукъдан тур, ялбар.

4Гёзлерингни юмма, кирпик де къакъма.

5Шо тузакъдан къутулма къара, гьавчудан къачып барагъан къубагийикдей къач, тузакъгъа тюшген къуш къутулма къарайгъандай къутулма къара+.

6Эринчек! Къомурсгъаны гьаракатына къарап, гьакъылгъа уьйрен+.

7Ону не гьакими, не жаллаты, не пачасы ёкъдур.

8Амма о язданокъ ашлыкъ жыйма башлар, язда азыгъын жыяр+.

9Къачан болгъунча сен, эринчек, юхлап турарсан? Къачан сен юхунгдан уянарсан+?

10Бираз дагъы да юхласанг, бираз дагъы да къалгъысанг, бираз дагъы да къолларынгны да салып олтуруп турсанг,

11шо заман сени янынга, саякъ гелегенде йимик,
ярлылыкъ гелип къалар, талавурчу гелегенде йимик, тарчыкълыкъ гелип къалар+.

12Яман, намуссуз адам ялгъан айтып юрюр+.

13О гёзлерин ойнатар, аякъларын къагъар, ишаралар этер+.

14Ону юрегинде яман хыяллар болар, о даим питне салма белсенип айланар.

15Амма о такъсырланар, огъар бирден балагь гелер, аз заманны ичинде о болмагъандай болуп къалар, бирев де огъар кёмек этмес.

16Раббибиз алты затны гёрюп ярамайдыр, пислик де Ону учун еттинчисидир:+

17оьктем къаравну, ялгъан тилни, айыпсызны къанын тёгеген къолланы,+

18намарт хыяллы юрекни, зулму этме алгъасайгъан аякъланы,+

19къардашланы арасына питне салагъан ялгъан шагьатны+.

20Балам! Атангны буйрукъларын унутуп къойма, анангны насигьатларын гери урма+.

21Шоланы даим де юрегингде сакълап тур, тагъымчакъ йимик бойнунга тагъып айлан+.

22Юрюйгенде шолар сагъа ёлбашчылыкъ этер,
юхлама ятгъанда сени къоруп сакълар,
уянгъанда сени булан лакъыр этер.
23Неге тюгюл де, буйрукъ чыракъ йимикдир,
насигьат ярыкъ йимикдир,
уьйретивлер яшавда ёл гёрсетер+.
24Шолар сени тарыкъсыз къатынгишиден,
гишини къатыныны яревке тилинден сакълар+.

25Ону аривлюгюн юрегинге алып къойма, гёзлерини къуймурлугъуна алданып къалма+.

26Неге тюгюл де, саякъ къатынгъа аш гесек берип къутулар бусанг, гишини къатыны саялы жанынгны къурбан этерсен.

27Гьеч бирев сама къойнуна ялынны салып сакълап болармы? Ону опурагъы яллап къалмасмы?

28Гьеч бирев сама кесевлени уьстюнден юрюп болармы?

Ону аякълары бишип къалмасмы?

29Гишини къатынына гёз салгъан,
огъар ювукълукъ этген адам булан да тап шо кюйде болар,
о такъсырсыз къалмас.

30Ашамакъ учун, ачындан урлагъан уручудан да гечилмес.

31Амма тутулгъанда чы етти къабат къайтарышын этер, уьюндеги бары байлыгъын берер+.

32Саякъ къатын булан къыдырагъан адамны башында гьакъылы болмас; о оьз-оьзюне къую къазар+.

33Ону токъалавлар, хорлавлар, биябурлукъ къаравуллар.

34Неге тюгюл де, гюнчюлюк ону эрин къазапландырар,
о да гюн етгенде оьч алма гьеч къызгъанмас,+
35Бир тёлев гьакъны да къабул этмес,
нечакъы артдыра турсанг да,
бир савгъатгъа да рази болмас.

7

7^1Балам! Мени сёзлеримни эсингде сакъла, насигьатларымны да унутма+.

2Мени насигьатларыма тынгласанг, яшап къаларсан, насигьатларым сени яшавунгда аслу ерни тутсун+.

3Оланы оьрмекче йимик тагъып айлан, ташгъа къазылгъан язывлардай оланы юрегинге яз+.

4Гьакъылны къызардашынгдай гёр, билимге де аявлунга йимик янаш.

5Шо заман сен гишини татли тили булангъы къатынындан, эри бар къатындан сакъланма боларсан+.

6Бир керен уьюмню терезесинден къарап тура эдим.

7Бир кёп гьакъылсыз жагьиллеге гёзюм илинип гетди.

Шоланы бириси томакъ эди+.

8-9Шосу гюн артылып, къашкъаралып гелегенде саякъ къатынны уьюню къырыйында айлана эди. Къарангы болгъандокъ, о шо къатынны уьюне багъып бурулду+.

10Уьйден уланны къаршылама къатын чыкъды.

Шо къатын пасат юрюйген къатынлар гийинген кюйде гийинген эди. О жагьил адам булан гюнагь иш этме сюйген эди+.

11Шо къатын къавгъачы эди, оьзюн бирев де енгме болмай эди, даим орам-орамда саякъ айлана туруп, бир де уьюнде олтуруп турмай эди.

12Бир орамда, бир-бирде майданларда о гьар кимни къаравуллап токътап бола эди+.

13Шо къатын уланны тутуп йиберип, оьпдю де ва бир де уялмагъан кюйде:

14«Негетимни кюте туруп, мен бугюн къурбан этдим, мени тюрлю ашларым да бар.

15Шо саялы да, сени тапмакъ учун, алдынга чыкъгъанман, муна тапма да тапдым.

16Мен тёшек-орнумну тап-таза шаршавлар, Мисриден гелтирилген тюрлю къумачлар яйып онгаргъанман.

17Ятывумну атир, юз йыллыкъ отну,
киннамонну[*] ийислеринден толтургъанман+.

18Гир, эртен болгъунча кеп чегип турайыкъ, бир-бирибизден къанып къалайыкъ.

19Неге тюгюл де, уьйде эрим ёкъ,
о йыракъгъа сапар чыкъгъан.
20О кёп акъча алып чыкъгъан,
айны толгъан заманы болгъунча тюгюл уьйге къайтмажакъ».

21Татли тили булан къатын уланны башын чырмады, гьавасландырды+.

22-23Шоссагьат улан ону артына тюшдю. О оьзюн сойма алып барагъан бугъадай, гьавчу онгаргъан тузакъгъа тюше турагъан, тюшген сонг буса бавуруна окъ батажакъ къубагийикдей, жанын къурбан этежегин билме де билмейли торгъа багъып учуп барагъан къушдай эди.

24Гьали буса магъа тынглагъыз, балаларым, мени сёзлериме къулакъ асыгъыз.

25Пасат юрюйген къатынгъа башыгъызны чырмама къоймагъыз, ону артына тюшюп къалмагъыз.

26О чу хыйлыланы языкъ этер, кёплени дагъытар.

27Ону уью – ахыратгъа багъып элтеген ёлдур, ажжалгъа багъып элтеген сокъмакъдыр+.

8

8^1Тынгла! Гьикматлыкъ да, англав да сагъа чакъырыв эте+.

2Олар тёбе башларда, орамларда, ёллар бир-бирине
къошулагъан ерлерде токътагъан.

3Олар шагьаргъа гиреген ерде де токътап, къапу алда чакъыра.

4Гьикматлыкъ булай деп сёйлей: «Мен бары да адамлагъа чакъырыв этемен!

5Англавсузлар, англавлу болугъуз, агьмакълар гьакъыл топлагъыз+.

6Мен уьйретеген зат бары да агьамиятлыдыр, мен сизге тюз затны гьакъында сёйлеймен.

7Мени бары да сёзлерим гьакъ гертидир, мен ялгъанны гёрюп ярамайман.

8Мени бары да сёзлерим адиллидир, о сёзлерде бир намартлыкъ да, ялгъан да ёкъдур.

9Олар барысы да англавлулагъа ачыкъдыр, билими барлар оланы англар.

10Мени уьйретивюмню къабул этигиз – о гюмюшден багьалыдыр, алтындан да къолайдыр+.

11Гьикматлыкъ жавгьардан да сыйлыдыр, сени лап жанынг сюйген затлар да огъар тенг гелмес+.

12Мен Гьикматлыкъман. Мени булан даим гьакъыл да, билим де, оьтгюрлюк де болар.

13Эгер де адам Раббибизден къоркъа буса, о яманлыкъны гёрюп ярамас. Мен, Гьикматлыкъ, оьктемлигинден, хохабазлыгъындан шишип айланагъанланы гёрюп ярамайман. Мен яман ёлланы, ялгъан сёйлейгенлени гёрюп ярамайман+.

14Тек мен адамлагъа токъташма,
тюз гьукму чыгъарма имканлыкъ берермен.

Мен олагъа гюч де, англав да берермен.

15Мени кёмеклигим булан пачалар башчылыкъ этер, гьакимлер мени кёмеклигим булан къанунлар яратар.

16Гьакимлер де, вазирлер де, дуванчылар да, гьакимлик эте туруп, менден пайдаланар.

17Мен мени сюегенлени сюемен, излеген мени табар+.

18Мен байлыкъ, уьстюнлюк, абур, макътав гелтирермен+.

19Мени емишлерим алтындан да артыкъдыр,
тап-таза гюмюшден де къолайдыр+.

20Мен инсанланы тюз ёл булан, адилликни сокъмагъы булан алып юрюрмен.

21Мени сюегенлеге мен байлыкъ берермен,
мен оланы уьйлерин уллу байлыкълардан
толтурарман.

22Мени, Гьакъылны, Раббибиз инг башлап яратгъан+.

23Мен дюнья яралгъанча да алда яратылгъанман.

24Мен инг аввалгъы дериядан алда арагъа чыкъгъанман, сувдан эсе алда яралгъанман.

25Мен тавлар, тёбелер тургъузулгъанча арагъа чыкъгъанман+.

26Мен Раббибиз дюньяны авлакъларын, башлапгъы чангланы яратгъанча арагъа чыкъгъанман.

27Аллагь, кёклени яратгъанда,
дюньяны дёгереклерин де гьызып, дериягъа дазулар салгъанда мен онда эдим+.

28О кёклени булутлардан, дерияны сувдан толтургъанда мен онда эдим+.

29Сувлары Оьзю гёрсетгенинден эсе бийикге гётерилмесин деп, Раббибиз денгизлерде дазуланы белгилегенде, дюньяны кюрчюсюн салгъанда мен онда эдим+.

30Мен бажарывлу кёмекчидей Ону къырыйында эдим.

Гьар гюн де мен Раббибизни алдында къуванып турдум.

31Мен О яратгъан аламдан къувана эдим, О яратгъан инсанланы гёрюп, мен насипли бола эдим.

32Гьали, магъа тынглагъыз, балаларым.

Мени ёлларымдан юрюсегиз, сиз насипли боларсыз+.

33Мени насигьатларыма тынглап, гьакъыллы болугъуз, магъа тынгламай къоймагъыз.

34Магъа тынглайгъан, мени эшиклеримни къырыйында гьар гюн айыкъ турагъан, мени эшик алдымда къаравуллап токътагъан, гертиден де, насипли болар.

35Мени тапгъанлар барысы да яшав да табар, Раббибизни сююмлюлери болуп токътар+.

36Магъа къаршы гюнагь иш этеген оьзюне зарал гелтирер, гьакъылны гёрюп ярамайгъан гьар-ким де ажжалны сюер».

9

9^1Гьакъыл оьзюне уьй къуруп, ону етти багъанада орнатар.

2Согъум союп, чагъыр тёгюп, тепси къурар.

3Оьзюню къуллукъчуларын шагьарны бийик ерлеринден халкъгъа булай билдирсин деп йиберер:+

4«Англавлу болма сюегенлер мунда гелсин!» О томакъланы да чакъырып, булай дер:

5«Гелигиз, мени ашымдан ашагъыз, мен гьазирлеген чагъырдан да ичигиз+.

6Авамлыкъны гери урсагъыз, яшап къаларсыз, англавлу боларсыз».

7Эгер де сиз эдепсизни терс ишин гёрсетип сёйлесегиз,
о сизге бетхатир этмес, намуссузну оьпкелесегиз,
оьзюгюз абурсуз боларсыз.

8Эдепсизни оьпкелесенг, о сени гёрюп ярамайгъан болар. Гьакъыллыны тюзлесенг, о сагъа абур этер+.

9Гьакъыллыгъа насигьат берсенг, о дагъы да гьакъыллы болар; гьалал адамны уьйретсенг, дагъы да англавлу болар+.

10Раббибизден къоркъмакъ – гьикматлыкъны башыдыр. Ону билмек – англавну башыдыр+.

11Гьакъыллы болсанг, оьмюрюнг узакъ болар+.

12Сен гьакъыллы бусанг, гьакъылынг оьзюнге кёмек этер,
еликген йимик айлана бусанг,
оьзюнгню башынга балагь болар.

13Дели къатын къавгъачы, агьмакъ, бажарывсуз болар+.

14Эшигини алдында шанжал да салып, шагьарны бийик ерлеринде олтуруп болар.

15Къырыйындан оьтюп, оьзлени ёлу булан юрюп барагъанланы булай деп чакъырар:

16«Томакълар, мунда гелигиз», англавсузгъа да о:

17«Урлангъан сув татли, яшырылгъан экмек татывлу болар», – дер+.

18Англавсуз буса оьзюн оьлюлени ягъына чакъырагъанын да билмей къалар. О авамлыкъны къонакълары ахыратда экенни де билмес.

10

Сулейманны айтывлары

10^1Сулейманны айтывлары. Гьакъыллы авлет атасына къуванчдыр, авлия авлет буса анасына дертдир+.

2Гьарам байлыкълар хайыр гелтирмес, гертилик буса оьлюмден къутгъарар+.

3Гьалал адамны Раббибиз ач болма къоймас,
амма намуссузланы сутурлугъун гери урар+.

4Эринчек ярлы болар, гьаракатчы буса бай болар+.

5Яйда жыягъан англавлудур, оракъны заманында юхлагъан биябурдур.

6Гьалал адам берекетли болар, намуссузланы сёзлеринде буса зулму яшырылгъандыр.

7Гьалал адам оьзюнден сонг яхшы эсделик къояр, намуссузланы буса аты тез унутулар+.

8Гьакъыллыны юрегинде насигьатлар болар, авлияны авзу буса балагь гелтирер.

9Тюз ёл тутгъан парахат болар, терс ёлгъа тюшген буса такъсырланар+.

10Гёзлерин ойнатагъан гьёкюнч гелтирер, агьмакъны тили буса балагь гелтирер+.

11Гьалал адамны сёзлери яшав береген булакъдыр,
намуссузланы сёзлеринде буса зулму яшырылгъандыр+.

12Оьчлюк эришивлюклер тувдурар, амма сююв бары да гюнагьланы басылтар+.

13Англавлуну сёзюнде гьакъыл болар, амма томакълар такъсырланар+.

14Гьакъыллылар билимни аяп сакълар, амма авлияны сёзлери балагь гелтирер+.

15Барлыкъ байланы беклик йимик сакълар, ёкълукъ буса пакъырланы дагъытар+.

16Гьалал адамны ишлери яшав гелтирер, намуссузнуки буса гюнагь гелтирер+.

17Насигьатгъа тынглагъан яшавну ёлундадыр, айып этивлени гери ургъан буса адашар+.

18Оьчлюкню яшырып айланагъан ялгъан сёйлер, айтды-къуйтдуну юрютеген де авлиядыр.

19Кёп сёйлейгенде гюнагьдан къутулмакълыкъ ёкъдур, сёйлемей тургъан адам буса англавлудур+.

20Гьалал адамны сёзю сайлап алынгъан гюмюш йимикдир, намуссузну юреги буса тарыкъсыз затдыр.

21Гьалал адамны сёзлери кёплени къоруп сакълар,
томакълар буса оьзлени англавсузлугъундан оьлюп
гетер.

22Раббибизни рагьмусу сагъа байлыкъ гелтирер,
ону булан сен къайгъы не зат экенни билмей къаларсан.

23Авлиягъа жинаятчы иш йыбанч йимикдир,
англавлу адамгъа буса гьакъыл хас болар+.

24Намуссузну къоркъагъан заты гелип башына къобар, гьалал адамланы муратлары буса яшавгъа чыгъар+.

25Шайтан ел чыкъгъандокъ, намуссуз болмагъандай болуп къалар, гьалал адам буса бегинден токътап турар+.

26Эринчек булан иш тутмакъ уртлангъан ханц, гёзлеге урунагъан тютюн йимикдир+.

27Раббибизден къоркъмакъ оьмюр къошар,
намуссузланы оьмюрю буса къысгъа болар+.
28Гьалал адамланы къуванчлыкъ къаравуллар,
намуссузланы хыяллары буса болмагъандай болуп къалар+.

29Раббибизни ёлу таза адамлагъа бекликдир,
намуссузлукъ этегенлеге буса къоркъунчлукъдур.

30Гьалал адам гьеч бир де бюдюремес,
намуссузлар буса ер юзюнде яшап къалмас+.
31Гьалал адамны авзундан гьакъыл чыгъар,
зараллы тил буса гесилип ташланар+.
32Гьалал адамны авзундан багъыйлы сёз чыгъар,
намуссузланы авзундан буса къайдагъы пасат сёз чыгъар.

11

11^1Раббибиз тюз гёрсетмейген мизанланы гёрюп ярамас, амма тюз тартагъан мизан ташланы ушатар+.

2Биябурлукъ оьктемликни гьызын тутуп юрюр, амма саламатлыкъны табанын басып гьакъыл юрюр+.

3Гьалаллыкъ тюз юреклилеге ёлбашчылыкъ этер,
макюрчюлюк буса къара юреклилени дагъытар+.

4Балагь гелген гюн байлыкъдан кёмек болмас,
гертилик буса оьлюмден къутгъарар+.

5Гьалал адамны гертилиги ону ёлун тегишлер, намуссуз буса оьзюню намуссузлугъундан ер болар+.

6Гьалал адамланы гьалаллыкъ къутгъарар,
адилсизлер буса оьзлени адилсизлигини тузагъына тюшюп къалар+.

7Намуссузну оьлюмю булан ону умуту да болмагъандай болуп къалар, адилсизлени гёзлегени де ёкъ болуп къалар+.

8Гьалал адам балагьдан къутгъарылар, ону орнуна буса онда намуссуз тюшер+.

9Бетгёрдю адам сёзю булан ювугъун дагъытар, амма гьалал адамлар иттилиги булан къутгъарылар.

10Гьалал адамланы яхшылыгъы элин-халкъын да шат этер, намуссузлар оьлгенде де уллу шатлыкълар болар+.

11Гьалал адамланы яхшылыгъындан эл оьр болар, намуссузланы сёзлеринден буса дагъылар+.

12Томакъ адам ювугъуну намусуна тийип сёйлер, англавлу адам буса пысып турар.

13Тилчилер гишини сырын ачыкъ этер, инамлы адам буса айтды-къуйтдуну юрютмес+.

14Насигьатсыз къалгъан халкъ дагъылар, янгыз насигьатчылары кёп буса – къутгъарылар+.

15Биревню борчун бойнуна алгъан адамгъа балагь гелер, эгер де борчну бойнунга алмасанг, башынгны сакъларсан.

16Сав юрюйген къатын макътавгъа лайыкълы болар, иш сюегенлер буса байлыкъгъа ес болар.

17Яхшы адам оьзюне пайда гелтирер, хатирсиз адам буса башына балагь гелтирер.

18Намуссуз адам акъчаны ялгъан булан къазанар, адилли буса гьакъ герти савгъатгъа ес болар+.

19Гьалаллыкъ яшавгъа багъып элтер,
яманлыкъгъа талпынагъан адам буса оьзюню оьлюмюню артындан чабып айланар+.

20Раббибиз къара юреклилени гёрюп ярамас, амма О гьалал адамланы ушатар+.

21Пасат адам такъсырсыз къалмажагъына шеклик ёкъдур,
амма гьалалланы бютюн тухуму къутгъарылар+.

22Донгузну бурнуна тагъылгъан алтын юзюк де бирдир,
англавсуз къатынны гёзеллиги де.

23Гьалал адамланы умутлары хайыр болуп чыгъар,
намуссузланы хыялларын Раббибизни къазапланыву къаравуллар.

24Аявсуздан уьлешегенникине дагъы да къошулар, артыкъ къызгъанчы буса гюнден-гюн ярлы болар+.

25Чомарт адам даим токълукъда болар, оьзгеге ичме сув берген бир де сувсамас+.

26Ашын яшырып сакълагъангъа халкъны налаты берилер, оьзгелени ашатмакъ учун будайын сатагъанлагъа Аллагьны рагьмусу тиер+.

27Яхшылыкъгъа талпынагъанлар абур къазанар, яманлыкъны излейгенлер шону оьзюн табып токътар+.

28Байлыгъына аркъа таягъанлар ер болар, гьалал адамлар бюрленип гелеген терекге ошар+.

29Агьлюсюне балагьлар гелтирегенлер бир затсыз къалар, агьмакъ да гьакъыллыгъа къул болуп токътар.

30Гьалаллыкъны емишинден яшав береген терек оьсюп турар, гьакъыллы буса инсанланы иштагьландырар+.

31Гьалал адамгъа бу дюньяда тийишлиси бериле болгъан сонг, намуссузгъа да, гюнагьлыгъа да хасокъда берилер+.

12

12^1Насигьат сюеген адам билимни де сюер, насигьатны гёрюп ярамайгъан адам буса агьмакъдыр+.

2Рагьмулу адамгъа Раббибиз яхшылыкъ этер, къара юрекли адамны буса О айыпгъа тутар.

3Адилсизлик булан инсан оьзюн беклешдирмес, гьалал адамны буса урлугъу уьшюмес+.

4Таза къылыкълы къатын уьягьлюсюне таждыр, уятсыз къатын буса тап сюеклерине оьтюп гетеген аврув йимикдир+.

5Гьалал адамланы къасты гертиликдир, намуссузланы хыялы буса намартлыкъдыр+.

6Намуссузланы сёзю къан тёгювге гьасиретликдир,
гьалал адамны тили буса ону къутгъарар+.

7Намуссузлар йыгъылса, болмагъандай болуп къалар,
гьалал адамланы уьйлери буса эсен-аман къалар.

8Гьакъыллы сёз инсанны макътавлу этер, пасат хыяллар буса биябур этер.

9Ашы да болмагъан кюйде байман деп тургъанча,
оьзюню къыйыны булан яшап тургъан яхшыдыр[*].

10Гьалал адам оьзюню гьайван-малына да языкъсынар, намуссузланы рагьмусу да хатирсиз болар+.

11Топуракъны ишлетген токъ болар,
агьмакъ буса къайдагъы бош затны гьайында болар+.

12Намуссуз яманлыкъны торуна тюшме гьасирет болар, амма гьалал адамланы тамуру бек болар.

13Намуссуз ялгъан сёзлерине тутулар, амма гьалал адам балагьдан къутулар+.

14Инсан сёзлерини яхшы емишин ашар, тёкген къыйыны да огъар савгъат болуп къайтар+.

15Агьмакъ оьзюню ёлун тюз деп гьисаплар,
амма гьакъыллы адам насигьатгъа тынглар+.

16Агьмакъ тез ачувланар, гьакъыллы адам буса оьзгени терслигин гечер+.

17Билгенин айтагъан гертини айтар, алдатагъан адамны шагьаты ялгъандыр+.

18Бош сёз сёйлейгенлер хынжал йимик яра салма болар, гьакъыллыланы сёзю буса юрекге балгьам йимикдир+.

19Ялгъан сёзлер тез унутулар,
герти сёзлер даимликге къалар+.

20Хыянатчыланы юреклери макюрчюлюкден, парахатлыкъны якъчыларыныки буса шатлыкъдан толар.

21Гьалал адамны башына балагь гелмес, намуссузланы башлары буса къайгъыдан чыкъмас+.

22Раббибиз ялгъан сёзню гёрюп ярамас, гьакъ гертини сёйлейгенлени буса О ушатар+.

23Англавлу адам билимин гёрсетип айланмас, агьмакълар буса авлияларын чачып айланар+.

24Кёп загьмат тёгеген адам сонг оьзгелени де башын тутар, эринчек буса къул йимик ишлер.

25Юрекдеги дерт адамны янчар, яхшы сёз буса гёнгюн ачар.

26Гьалал адам ювугъуна ёл гёрсетер, намуссузланы ёлу буса оланы адашдырар.

27Эринчекге бир зат да тюшмес, загьмат тёгеген адам буса байлыкъ къазанар.

28Гертини ёлунда яшав болар, ялгъанны сокъмагъы буса оьлюмге элтер.

13

13^1Гьакъыллы яш атасыны насигьатларына тынглар, гьаясыз буса оьпкелевлеге де тынгламас+.

2Яхшы адам оьзюню сёзлеринден къанып турар, макюрчюлер буса яманлыкъ булан яшап турар+.

3Авзун жыйып билеген адам балагьдан къутулар,
тарыкъсыз авзун ачып айланагъанлагъа буса балагь гелер+.

4Эринчекни сюегени кёп болар,
амма бир затгъа да ес болмас, загьмат тёгеген адам буса токълукъда яшап турар+.

5Гьалал адам ялгъан сёзню гёрюп ярамас, намуссуз буса оьз-оьзюн биябур да этер, илыкъдырма да илыкъдырар.

6Гьалаллыкъ таза адамны къутултар, намуссузлукъ буса гюнагьлыны болмагъандай этер+.

7Оьзюню бир заты да ёкъ буса да, биревлер бай болуп гёрюнме къарар, амма бир башгъалар, таман чакъы байлыгъы бар буса да, ярлы болуп гёрюнюп айланар+.

8Инсан байлыкъ булан яшавун къоруп сакълар,
ярлы буса къоркъувну да билмес.

9Гьалал адам ярыкъ янагъан чыракъ йимикдир,
намуссузланы чырагъы буса сёнюп къалар+.

10Хохабазлыкъ балагь гелтирер,
гьакъыллы адам буса насигьатгъа тынглар+.

11Гьарам мал болмагъандай болуп къалар,
гьалал мал буса артып турар.

12Яшавгъа чыкъмай турагъан умут юрекге дерт болар, амма умутларынг яшавгъа чыкъса, къаркъаранг къуванчдан толар+.

13Насигьатгъа тынгламагъан оьзюне зарал гелтирер, буйрукъгъа къулакъ асгъан буса савгъатын табар.

14Гьакъыллыны уьйретивлери оьлюмден къутгъарагъан яшав берер+.

15Англавлу адамны халкъны арасында абуру болар, оьзлеге инанма ярамайгъанланы яшаву буса къыйын болар.

16Оьтгюр адам гьакъылы булан иш гёрер, агьмакъ буса авлияларын чачып айланар.

17Яман хабар алып гелген адам балагь гелтирер, яхшы хабар алып гелген адам буса парахатлыкъ гелтирер+.

18Насигьатны гери ургъан ажиз де, биябур да болар, насигьатгъа тынглагъанны буса абуру болар+.

19Муратлар яшавгъа чыкъса, юрекге балгьам салгъандай болар, агьмакъ буса яманлыкъны ёлундан къайтма сюймес.

20Гьакъыллылар булан къатнайгъанлар гьакъыллы болар, агьмакълар булан къурдаш болгъанлар буса пасат болар.

21Гюнагьлыланы артын таптап балагьлар юрюр, гьалал адамлагъа буса яхшылыкъ этилер.

22Яхшы адам балаларына да,
балаларыны балаларына да байлыкъ къоюп гетер, гюнагьлыланы байлыгъы буса гьалал адамланы къолуна тюшер+.

23Ярлыланы мол тюшюмю болуп, элде адиллик болмаса, олар гьеч бир затсыз къалып къалар.

24Чубугъун аягъан авлетин аямас, авлетин сюеген буса ону такъсырлар+.

25Гьалал адам къурсагъы тойгъанча ашар, намуссузну къурсагъы буса ач къалар+.

14

14^1Гьакъыллы къатын оьзюню уьюн бир ёрукъгъа салар, авлиясы буса ону оьз къоллары булан бузар.

2Тюз ёлгъа тюшген Раббибизден къоркъар, терс ёлгъа тюшген буса Ону сан этмей айланар+.

3Сёзю саялы агьмакъ кёп таякъ ашар, гьакъыллыны сёзю буса балагьлардан къоруп сакълар+.

4Екмеге оьгюзлер болмаса,
беженлер толмас,
къуватлы оьгюзлер болса, мол тюшюм къайтарылар.

5Герти шагьат ялгъан айтмас, ялгъан шагьат буса кёп алдатар+.

6Пасат юрюйген адам гьакъылны излеп айланса да тапмас, англавлу буса ону рагьат табар+.

7Агьмакъдан ариде тур – ондан гьакъыллы сёз эшитмессен.

8Англавлулар гьакъыллы болар – олар ишлерин ойлашып этер, агьмакълар буса англавсуз болар – олар ялгъан булан яшап туруп болар деп ойлашар.

9Агьмакълар товба этегенлени уьстюнден кюлер, гьалал адамланы буса Раббибиз ушатар.

10Инсанны къайгъысын янгыз ону юреги билер, ону къуванчларына да ятлар ортакъчы болмас.

11Намуссузну уью пуч болар, гьалал адамны яшавлукъ этеген ери чечекленип къалар+.

12Бир-бир ёллар тюз йимик де гёрюнер, амма олар ахырда да ажжалгъа багъып гелтирер+.

13Кюлейгенде юрекни авуртуп гетеген кюю, къуванчны арты булан къайгъыны гелеген кюю де болар+.

14Пасат юрюгенлер бары да этген ишлерине жавабын берер, рагьмулу адам да этген рагьмулу ишлери саялы тийишлисин алар.

15Агьмакъ гьар не сёзге де инанып къалар, артын ойлайгъан адам буса гьар абатын ойлашып алар.

16Гьакъыллы адам яманлыкъдан къоркъар, ари таяр, агьмакъ буса давлап айланар, бир затдан да къоркъмас.

17Къарсалайгъан адам авлиялыкъ этме болар, амма биле туруп яманлыкъ этеген адам оьжетли болар.

18Билимсизлер агьмакълыкъгъа етип токътар, артын ойлайгъанлар буса билимге ес болуп токътар.

19Яманлар яхшыланы алдында баш иер,
намуссузлар да гьалал адамланы къапу алдында бозарып къалар+.

20Пакъыр адамны гьатта ювукълары да сюймес, бай адамны буса кёп къурдашы болар+.

21Ювугъун сансымайгъан адам гюнагь иш этеген болар, пакъырлагъа рагьму этеген гиши насипли болар+.

22Яманлыкъ этме деп ойлашгъан адам адашып къалар, яхшылыкъ этеген адам булан инамлыкъ да, гертилик де болар.

23Гьар не ишден де гелим болар, бош сёзден буса янгыз зарал гелер+.

24Гьакъыллылар – байлыкъгъа, агьмакълар буса агьмакълыкъгъа ес болар.

25Герти шагьат оьзгелеге кёмек этер, ялгъанчысы буса алдатып айланар.

26Раббибизден къоркъмакъ – мекенли аркъа таявдур, сагъа да, сени авлетлеринге де сыйынмагъа ердир.

27Раббибизден къоркъмакъ ажжалны торларындан къутгъарагъан яшавну бир булагъыдыр+.

28Халкъы кёп буса пача гючлю болар, халкъы аз буса огъар балагь гелер.

29Сабур адамны англаву кёп болар, къарсалайгъан адам буса авлиялыкъ этип токътар+.

30Юрекни ювашлыгъы къаркъарагъа савлукъдур, гюнчюлюк буса тап сюеклерине оьтюп гетеген аврувдур+.

31Пакъырлагъа зулму этеген адам оланы Яратгъангъа капирлик этер,
амма Ону сыйлайгъан адам тарчыкълыкъдагъылагъа рагьму этер+.

32Намуссузну яманлыгъы гелип оьзюне тиер,
гьалал адамны буса гюнагьсызлыгъы якълар.

33Англавлуну юрегинде гьакъыл болар,
агьмакъ буса гьакъыл не зат экенни билмес[*].

34Гьалаллыкъ халкъны оьр этер, гюнагь буса ону ер этер.

35Пача англавлу къулларына яхшылыкъ этер, оьзюн биябур этегенлеге буса къазапланар.

15

15^1Йылы сёз йыланны кебин де чечер, аччы сёз къазапланыв тувдурар+.

2Гьакъыллыланы авзундан янгыз билим чыгъар, агьмакъланы авзу буса авлиялыкъны къусар.

3Раббибиз бары да затны гёрюп турар, О яхшыланы да, яманланы да гёрюп турар+.

4Яхшы сёзлер яшавну булагъы йимикдир, ялгъан сёзлер буса инсанны ругьдан тюшюрер+.

5Агьмакъ атасыны насигьатларына тынгламас, амма гьакъыллы адам уьйретивлеге тергевлю болар.

6Гьалал адамны уью мал-матагьдан толуп болар, намуссузну къазанчы да балагь гелтирер.

7Гьакъыллыланы авзундан билим чыгъар, авлияланы гьакъында буса шолай айтып болмассан.

8Раббибиз намуссузланы садагъаларындан да жиргенер,
гьалал адамланы буса О дуаларын кёп сююп къабул этер+.

9Раббибиз намуссузну тутгъан ёлундан жиргенер, герти ёлну тутгъанланы буса О сюер.

10Тийишсиз кюйде яшамагъа башлагъан адам такъсырланып къалар, насигьатланы гёрюп ярамайгъан адам болмагъандай болуп къалар+.

11Раббибизге бары да зат белгилидир, гьатта ахыратдагъы зат да; шо саялы да инсанланы юреклери де, ойлары да Огъар белгисиз тюгюлдюр+.

12Пасат юрюйген адам оьзюню юзюн ачып берегенлени сюймес; олай адам гьакъыллыланы насигьатларына да тынглама сюймес.

13Шат юрек адамны юзюн де ачыкъ этер, юрекде дерт бар буса, адамны ругьдан тюшюрер+.

14Англавлуну юреги билим излер, агьмакълар буса янгыз авлиялыкъны ахтарар+.

15Касипни гьар гюню де къайгъылыдыр, насиплиники буса арты битмейген байрамдыр.

16Байлыкъ да жыйып, къоркъа-пыса туруп яшагъанча, Раббибизден де къоркъуп, аз затлар булан тамамланып къалса яхшыдыр+.

17Оьчлюкден толгъан этли шорпадан сюювден толгъан этсиз шорпа къолайдыр+.

18Къарсалайгъан адам питне салар, сабур адам буса оьчлюкге ахыр салар+.

19Эринчекни ёлуна тегенек битер, гьалал адамлар буса шагьра ёл булан юрюр+.

20Гьакъыллы авлет атасын сююндюрер, авлиясы буса анасын гери урар+.

21Томакъ авлиялыгъындан сююнер, англавлу адам буса тюз ёл булан юрюр+.

22Таклиф берегенлер болмаса,
адамны къолундан тюзевлю иш чыкъмас,
кёп таклиф берегенлер болса, ону иши тюзелер+.

23Жавабын къайтарып болмакъ къуванчдыр, оьз еринде къоллангъан сёз де тизивдюр+.

24Гьакъыллыны тутгъан ёлу алгъа багъып алып да юрюр, ахыратдан къоруп да сакълар+.

25Раббибиз хохабазланы уьюн дагъытар, тул къалгъан къатынны дазуларын буса беклешдирер+.

26Раббибиз намарт хыяллардан жиргенер, таза адамланы сёзлерин буса къабул этер+.

27Сутур адам оьзюню уьюн дагъытар, урушбатны гёрюп ярамайгъан адам буса яшап къалар+.

28Гьалал адамлар жавабын ойлашып берер, намуссузланы авзундан буса яманлыкъ чыгъар+.

29Раббибиз намуссузлардан арекдедир, гьалал адамланы дуаларын буса къабул этер+.

30Ачыкъ юзлю къарав юрекни къувандырар, яхшы хабар да сюеклеге гюч берер+.

31Оьзлени тюз ёлгъа салагъанланы сёзюне тынглайгъанлар гьакъыллыдыр.

32Насигьатланы гери урагъанлар оьзлер оьзлеге зарал гелтирер, оьпке-айыплагъа тынглагъанлар буса англавлу болар+.

33Раббибизден къоркъмакъ гьакъылгъа уьйретер, макътавлукъну башы да ювашлыкъдыр+.

16

16^1Адам сёйлер, къадар кюлер+.

2Гьар ким оьзю тутгъан ёл таза деп гьисап этер,
амма Раббибиз буса инсанланы сынап къарар+.

3«Аллагь!» – деген ач къалмас+.

4Раббибиз бары да затны белгили бир мурат булан яратгъандыр, гьатта яманланы да жазаламакъ учун яратгъандыр+.

5Раббибиз гьар уллу юреклиден жиргенер, шолай адам такъсыргъа тарылажакъгъа шеклик ёкъдур+.

6Яхшылыкъ да, герти де гюнагьдан чаяр, Раббибизден къоркъув да яманлыкъдан ари сакълар.

7Раббибиз инсанны тутгъан ёлуна рази къалса, ону гьатта душманлары булан да ярашдырар+.

8Гьарам мал болмай, аз буса да гьалал мал болса яхшыдыр+.

9Инсан оьзюню ёлун танглар, амма алынагъан абатларыбызгъа Раббибиз инамлыкъ берер+.

10Пачаны авзундан чарлангъан сёзлер чыгъар, оьзюню гьукмусун чыгъарагъанда о хата йибермес+.

11Тюз мизанлар Раббибиздендир, мизан ташлар да Ондан геледир+.

12Намуссуз ишлер пачалар учун жиргенчдир, неге тюгюл де тахгъа герти ёл булан минме бажарыладыр+.

13Гертини сёйлейгенлер пачаны кепине гелер, о гьакъны сёйлейгенни де ушатар+.

14Пачаны къазапланыву Азрайыл малайик йимикдир, амма гьакъыллы адам ону рагьмуландырып болар+.

15Пача иржайып къарагъан адамны яшаву яхшы болар, ону рагьмусу да язбашгъы янгур йимикдир+.

16Алтын тапмакъдан гьакъыл тапмакъ яхшыдыр,
сайламлы гюмюш тапмакъдан да англав тапмакъ къолайдыр+.

17Намуслу яманлыкъдан ари турар, сакъ айлангъан да оьзюн къоруп сакълар.

18Оьктемликни артындан хорлукъ юрюр къыдырып, дагъытылывну башы да хохабазлыкъдыр+.

19Оьктемлер булан талангъан затны бёлюп яшагъанча, пакъырлар булан тарчыкълыкъда яшагъан къолайдыр.

20Англавлу кюйде иш гёрген талайлыкъ табар,

Раббибизге аркъа таягъан да насиплидир+.

21Гьакъыллы башы булангъы адам англавлу адам гьисапда танылар,
татли сёз де артыкъ даражада мюкюр этер.

22Англавлукъ яшав булагъыдыр, авлияланы илмусу буса авлиялыкъдыр+.

23Гьакъыллыны юреги ону гьакъыллы сёйлеме де борчлу этер, билимин де артдырар.

24Татли сёз бал йимикдир, юрекге де балгьамдыр, сюеклеге де дармандыр+.

25Бир-бир ёллар тюз йимик де гёрюнер, амма ахырда олар ажжалгъа багъып гелтирер+.

26Ачлыкъ загьмат тёкме борчлу этер, неге тюгюл де ач къурсакъ рагьатлыкъ бермес.

27Нажжас не тюрлю яманлыкъгъа да устадыр, ону авзундан да от-ялын чыгъар+.

28Макюрчю питне салар, тилчи де досланы айырар+.

29Яман хыяллы адам ювугъуну къылыгъын да бузар,
терс ёлгъа да салар+.

30Гёзлерин къысып турагъан макюрчюлюк ойлашар, эринлерин хабып турагъан да яманлыкъ этер.

31Акъ гирген тюклер макътавлукъну тажыдыр, огъар янгыз гьалал адам етер+.

32Чыдамлы адам къоччакъдан къолайдыр, оьзюн елеп болагъан да шагьарны елевчюсюнден яхшыдыр+.

33Бир масъаланы чечмек учун, инсанлар чёп ташлар, амма гьукмуну Раббибиз чыгъарар+.

17

17^1Гьарам ашдан толгъан тепсиден гьалал къуру экмек гесек къолайдыр+.

2Гьакъыллы къул есини пакарсыз авлетине ёлбашчылыкъ этер, оьзге авлетлери йимик,
варислик пайын да алар+.

3Алтын да, гюмюш де отда тазаланар,
инсанланы юреклерин буса Раббибиз тазалар+.

4Яманлар намуссузланы сёзлерине тынглар, ялгъанчылар гьиллачылагъа къулакъ асар.

5Пакъырны хорлайгъан ону Яратгъанны мысгъыллар,
биревню къайгъысыны уьстюнден кюлейген такъсырланмай къалмас+.

6Баланы баласы балдан татли болур,
авлетлени макътавлугъу да оланы аталарыдыр+.

7Авлиягъа сёйлегенден пайда чыкъмас,
асил къылыкълы да ялгъан сёзлеге тынгламас+.

8Есини къолундагъы савгъат сыйлы таш йимикдир:

къайсылай айландырсанг да пайда чыгъар+.

9Дослукъгъа талпынагъан адам хатиржанлыкъны унутар, ачув тутагъаны буса досун тас этер.

10Англавлугъа бир буварса да таманлыкъ этер,
авлиягъа юз къамучу урса да пайда чыкъмас.

11Питнечи янгыз яманлыкъ этер,
амма огъар къаршы вагьши малайик бакъдырылар.

12Агьмакълыгъы булангъы агьмакъгъа ёлукъгъанча, балаларын тас этген ана аювгъа ёлукъгъан къолайдыр+.

13Яхшылыкъгъа яманлыкъ этгенни уьюнден яманлыкъ таймас+.

14Эришивлюкню башы йырылгъан сувну йимикдир, къызып гетгинче эришивлюкню къойгъан яхшыдыр+.

15Раббибиз намуссузну якълайгъанлардан да, гьалал адамны айыплайгъанлардан да жиргенер+.

16Авлиягъа байлыкъ негер тарыкъдыр?

Англавунг болмаса, гьакъылны нечик сатып аларсан?

17Досну сюювю гьамангъадыр, агъа-инилер де къайгъы гелгенде бир-бирине табулар+.

18Янгыз сай гьакъыллы биревню жаваплыгъын оьз бойнуна алар.

19Эришивлюклени сюеген гюнагьны да сюер, оьзюн макътайгъанлар да балагь чакъырар+.

20Къара юрекли адам яхшылыкъ тапмас, макюрчю тилли де балагьгъа тарыр.

21Яман авлет артыкъ бармакъгъа ошар: гессенг – авуртар, гесмесенг – талчыкъдырар+.

22Юрекдеги къувзакълыкъ инг тизив дармандыр, къайгъы буса адамны къурутуп къояр+.

23Тюз дуван этилмесин деп,
намуссуз урушбат берер+.

24Гьакъыллы адам билимин артдырма къаст этер,
гьайгевню гёзлери буса дёрт де якъда болар.

25Авлия авлет атагъа талчыкъдыр, анагъа да дертдир+.

26Адиллини айыпгъа тартмакъ да, гертини сёйлейген асил къылыкълыгъа къапас урмакъ да яхшы тюгюлдюр.

27Англавлу аз сёйлер, артын ойлайгъан да оьзюн сабур тутар+.

28Пысып турагъан авлия да гьакъыллыгъа ошар, авзун къысып турагъан да артын ойлайгъан болуп гёрюнер+.

18

18^1Башалманлар сюйгенин этип юрюр, гьакъыллы насигьатлагъа да хонтурланар.

2Авлия билим алма сюймес,
амма гьакъыллы болуп гёрюнме чи сюер.
3Яманлыкъ булан жиргенчлик де,
намуссузлукъ булан хорлукъ да гелер.
4Инсанны сёзлери терен къую йимикдир,
гьакъылны булагъы да саркъып агъагъан сув йимикдир+.

5Гьалал адамны дуванда ер этмек учун,
намуссузгъа бетхатирлик этмек яхшы болмас+.

6Сёз артындан сёз чыгъар, кёп сёйлесе гёз чыгъар+.

7Авлия сёйлеген ажжал табар;
айтылмагъан сёзню еси бусанг, айтылгъан сёзню къулу боларсан+.

8Тилчини тили къурсакъгъа барагъан татывлу ашлар йимикдир+.

9Эринчек де бирдир, бузувчу да бирдир.

10Раббибиз оьзюню ичинде гьалал адамлар парахат яшынып туруп болагъан къатты беклик йимикдир+.

11Бай оьзюню барлыгъын къатты беклик деп гьисаплар+.

12Оьктемликни артындан хорлукъ юрюр къыдырып; сабур тюбю сари алтын+.

13Алгъасап жавап берген авлиядыр, огъар илыкъма тюшер.

14Ругь якъдан гючлю адам аврувун енгер, ругьдан тюшгенни иши не болар экен+?

15Англавлу билим топлай турар, гьакъыллыгъа эки къулакъ да аз болар.

16Савгъат адамгъа эркинлик де берер, гьакимлеге багъып ёл да ачар+.

17Эришивлюкде, бириси ян сёйлеме башлагъанча, башлапгъысы тюз болуп гёрюнер.

18Чёп салыв эришивлюклени токътатар, гючлю душманланы да бир-биринден айырар.

19Къазаплангъан дост къатты беклик йимикдир, эришивлюк де къапуланы тогъасларына ошайдыр.

20Айтылмагъан сёзню есисендир,
айтылгъан сёзню къулусандыр+.
21Авуз билгенни сёйлер,
авуздан чыкъгъан башгъа гелип тиер.
22Къатындан тюзелген насип табар,
Раббибизни де рагьмусун алар+.
23Ярлы ялбарып тилер,
бай буса гьонкъа жавап къайтарар.
24Аш къурдашлар балагьгъа гелтирер,
герти къурдашлар буса агъа-инилерден де ювукъ болар+.

19

19^1Ялгъанчы болуп байлыкъда яшагъанча, гьалал кюйде ярлылыкъда яшагъан къолайдыр+.

2Билими ёкъ адамгъа яхшылыкъ болмас, алгъасайгъан адам да гюнагь иш этип токътар+.

3Гьакъылсыз юрюген ажжалсыз оьлер, бары къыйынын Раббибизден гёрер+.

4Барлыкъ ярашдырар, ёкълукъ талашдырар+.

5Ялгъан шагьат такъсырсыз къалмас, ялгъанчы да гьеч къутулмас+.

6Кёплер байлагъа ялынып айланар, савгъатлар береген булан да ким де къурдашлыкъ тутар+.

7Ярлыны къардашлары да сюймес, къурдашлары буса хасокъда: олардан кёмек ахтарса да пайда чыкъмас+.

8Оьзюне яхшылыкъ ёрайгъан адам англавлу болма къаст этер, гьакъылны къыйматын билеген де талай табар+.

9Ялгъан шагьат такъсырсыз къалмас, ялгъанчы да ажжал табар+.

10Авлиягъа бай болмагъа ошамас, къулгъа да бийлеге ес болмагъа къыйышмас+.

11Гьакъыл адамны къазапланывдан сакълар,
ямангъа яхшы болмакъ да эргишини ишидир+.

12Пачаны къазапланыву арсланны къычырыгъы йимикдир, рагьмусу буса йылы янгур йимикдир+.

13Авлия авлет атасына балагьдыр, къатын айтар – эр къайтар+.

14Мюлк де, мал да ата-анадан къалагъан варисликдир,
англавлу къатын буса Раббибизни савгъатыдыр+.

15Эринчек отбаш алда кёп олтурар, азман да ач къалар+.

16Насигьатгъа тынглагъан яшап къалар,
пакарсыз юрюген буса пасат болар+.
17Пакъыргъа берген де бир,
Раббибизге берген де бир,
О да сагъа тийишли къайтарышын этер+.
18Геч болуп къалгъынча,
авлетингни такъсырла,
ёгъесе ону оьлюмге тарытарсан+.
19Гьонкъа адам такъсыргъа тарылсын,
огъар ёл къойсанг,
дагъы да яман болар.
20Гьакъыллы болмакъ учун,
насигьатгъа да тынгла,
таклифлени де къабул эт.
21Инсан кёп затгъа умут этер,
амма Раббибиз буюргъан болар+.
22Инсанларда инамлыкъ къыйматлыдыр,
ялгъанчыдан да ярлы яхшыдыр.
23Раббибизден къоркъгъан яшав да табар,
парахат да юхлар, ону башына балагь да гелмес+.

24Эринчек ашама деп тутгъан къашыгъын да авзуна элтме сюймес+.

25Нажжасны такъсырласанг, авам да эс табар, англавлу буса айтып къойса да англар+.

26Атасын пуч этеген де,
анасын къувалайгъан да уятсыз ва намуссуз авлетдир+.

27Билим ала турмасанг, билегенлерингни де унутарсан.

28Макюрчю шагьат бар ерде адилли дуван этилмес, жинаятчылыкъ да намуссузланы азыгъыдыр+.

29Макюрчю – такъсырдан, авлия да таякъдан къутулмас+.

20

20^1Чагъыр мысгъыллатар, боза къутуртар, шолагъа сатылгъан гьакъылсыздыр+.

2Пачаны къазапланыву арсланны къычырыгъы йимикдир, ону ачувландыргъан оьзюне балагь гелтирер+.

3Къалмагъалгъа баш сукъмагъан абурун сакълар, авлия буса гьалек болар.

4Эринчек гюзде сабан сюрмес, язда буса бир зат да тапмас+.

5Инсанны юрегиндеги хыяллары терен къую йимикдир, амма англавлу адам ондан сув алып ичмеге болар+.

6Кёплер инсанны рагьмулугъу саялы макътай, амма инамлы адамны ким табар?

7Гьалал адам таза юрюр, ондан къалгъан авлетлер де талайлыдыр.

8Дуван гесме олтургъан пача оьзюню къараву булан бары да яманлыкъны къувар.

9«Мени юрегим де таза, мен гюнагьдан да тазаман», – деп ким айтма болар+?

10Ялгъан мизанны да, ялгъан оьлчевню де Аллагь гёрюп ярамас+.

11Яшны этегенине къарап, ону юрюшюню тюзлюгюн де, тазалыгъын да билме болар.

12Раббибиз къулакъны эшитме, гёзню буса гёрме яратгъандыр+.

13Ишлегенге – азыкъ,
ишлемеген – языкъ+.

14Хайыр алагъанны канты кёп болар, амма алгъанын сонг макътап йиберер.

15Бу дюньяда алтын да бардыр, жавгьар да, амма гьакъыллы сёзлер барындан да сыйлыдыр.

16Биревню борчун бойнунга алсанг,
гёлексиз къаларсан,
гишини къатыны булан ювукълукъ этсенг де,
тап шо кюйде болар+.
17Ялгъан булан алынгъан азыкъ татывлу тиер,
амма сонг тамагъынга тыгъылар+.
18Таклифге тынглайгъан уьстюнлюк къазанар,
дав этеген де насигьатгъа тынглар+.
19Тилчи булан айлансанг,
сырынгны ачар, даллайчы булан да иш гёрме+.

20Ата-анасына налат бергенни тун къарангыда чырагъы сёнюп къалар+.

21Алгъасавлукъда чыгъарылып алынгъан варисликни сонг хайыры болмас+.

22«Яманлыкъ саялы мен оьч аларман», – деп айтма, Раббибизге инан, О да сени сакълап турар+.

23Тюз тартмайгъан ташланы Аллагь гёрюп ярамас, тюз тартмайгъан мизанлар да яманлыкъдыр+.

24Раббибиздир бизин ёлгъа салагъан. Биз оьзюбюз къайдан билейик ёлубузну+?

25Алгъасавлукъда этилген ант да, ойлашылмай берилген сёз де инсан учун тузакъдыр.

26Гьакъыллы пача намуссузланы къувукъну чачагъандай якъ-якъгъа чачар.

27Инсанны ругьу ону бютюнлей ярыкъ этеген Раббибизни чырагъыдыр+.

28Рагьму да, гьакълыкъ да пачаны къоруп сакълар,
рагьмусу булан да о тахын сакълар.

29Яшавну башы ялындыр, арты кюлдюр+.

30Яралар да, яралардан къалгъан дамгъалар да яманлыкъдан сакълар, тийген таякълар да инсанны табиатын алышдырар.

21

21^1Агъымындагъы сувлар йимик, пачаны хыяллары да Раббибизни къолундадыр:

О къайсылай сюйсе, шолай багъып акъдырар.

2Инсангъа оьзю тутгъан ёлу тюз болуп гёрюнер, амма Раббибиз юреклени сынап къарар+.

3Къурбандан алда Раббибиз гьалал адамны да, адиллини де ишин къабул этер+.

4Оьктем къарав да, оьктем юрек де намуссузлагъа хас болгъан гюнагьлардыр+.

5Къаст булан къала болар, алгъасагъан сув да денгизге етишмес+.

6Гьарам мал жыймакъ ажжал излейгенлени аз заманлыкъ ишидир+.

7Адилсиз кюйде иш гёрген намуссузланы яманлыкълары оьзлеге къайтып тиер.

8Пасат адамны ёлу къынгыр болар, гьалал адамны иши буса тюз болар.

9Яман къатын алгъынча, къысыр къалгъыр къангъынча+.

10Намуссуз яманлыкъ ёрар, о ювугъуна да яхшылыкъ этмес.

11Нажжасны такъсырласанг, сынавсуз адам эс табар; гьакъыллыгъа насигьат берсенг, ону билими артар+.

12Раббибиз намуссузну уьюнден гёзюн айырмас, ону уьюне балагь гелтирер.

13Пакъырны агьына тынгламагъан оьзю де бир агь урар, амма кёмексиз къалар+.

14Яшыртгъын берилген савгъат – ачувну, тюпден таба берилген рушбат да къазапланывну енгер+.

15Адилли дуван гесмек гьалал адамгъа къуванчдыр, яманлыкъ этегенге къоркъунчдур.

16Гьакъылын тас этген ахыратда эс табар+.

17Йыбав-кеп сюйген ярлы болар,
чагъыр булан яв сюйген де бай болмас.

18Намуссузлар гьалал адамлагъа этген яманлыгъы саялы, ялгъанчылар да таза адамлагъа этген бары да заты саялы тёлев берме тарыкъдыр+.

19Ачувланып, эришип турагъан къатын булан яшагъанча, дангыл топуракъларда яшагъан къолайдыр+.

20Гьакъыллыны уьюнде артгъа салгъаны болар,
авлия буса барын да пуч этер.

21Гьалал турагъан да, яхшылыкъ этеген де гьалаллыкъда да, макътавлукъда да яшап къалар.

22Гьакъыллы адам шагьарларда-бекликлерде турагъан къудратлы асгерлерден оьр чыгъар,
оланы беклигин де дагъытар.

23Авзун сакълагъан оьзюн де балагьлардан къоруп сакълар+.

24Къазапланывун енгме сюймейген адам эдепсиз хохабаздыр, имансыздыр+.

25Эринчекни сутурлукъ оьлтюрер, неге тюгюл де ону къолу иш сюймес+.

26О гьаман да сутурланар, гьалал адам буса къызгъанмай уьлешер+.

27Раббибиз намуссузланы этген къурбанларын гёрюп ярамас, айрокъда бир яман хыял булан этгенлерин+.

28Ялгъан шагьат ажжал табар,
билемен деп сёйлейген адам буса гьаман да сёйлеп турар+.

29Намуссузну сыпаты эдепсиз болар,
гьалал адам буса тюз ёл булан юрюр.
30Раббибизден болуп тюгюл эсе,
гьакъыл да, англав,
насигьат да ёкъдур+.

31Ябушувда уьстюнлюкню береген аргъумакъ тюгюл, Раббибиздир+.

22

22^1Яхшы ат къазанмакъ бары байлыкъдан яхшыдыр, адамланы гьюрметин къазанмакъ да алтын-гюмюшден де сыйлыдыр.

2Байны да, ярлыны да бир-бирине ошатагъан недир? Оланы экевюн де Раббибиз яратгъандыр+.

3Гьакъыллы балагьны гёрюп, яшынып токътар, сынавсузлар буса тувра уьстюне багъып юрюп, къапас ашар+.

4Раббибизден къоркъувну да, байлыкъны да, абурну да, яшавну да саламатлыкъ гелтирер+.

5Макюрчюню ёлунда тегенек де, тузакъ да къаршылашар, оьзюн аяйгъан адам шо ёл булан юрюмес+.

6Яшлыгъы тюзелген гиши даимге тюзелер+.

7Бай ярлыгъа башчылыкъ этер, борчгъа алгъан да борчгъа бергенни къулу болуп къалар.

8Адилсизликни яйып айланагъан балагьгъа тарып къалар, ону къазапланыву да болмагъандай болуп къалар+.

9Пакъыргъа аш берген насипли болуп къалар+.

10Нажжасны оьзюнгден арек этсенг, татывсузлукъ да таяр, къалмагъал да, эришивлюк де битер+.

11Таза юрекли де, таза сёзлю де пачагъа ювукъ болар+.

12Раббибиз гьакъ гертини къоруп сакълар, хыянатчыны сёзлерин буса гери урар.

13Эринчек: «Орамда арслан бар! Майданны къап ортасында мени паралап къояжакъ!» – деп турар+.

14Саякъ юрюшлю къатынны сёзю тюбю ёкъ къакъа йимикдир, Раббибизни къазапландыргъан адам шонда тюшюп гетер+.

15Яш авлиялыкъ этер,
амма сен такъсырласанг,
о эс тапмай къоймас+.

16Ярлыны къыйыны булан бай болагъан да, байгъа савгъат береген де ярлы болуп къалар+.

17Гьакъыллыланы сёзлерине къулакъ ас, тынгла; мени насигьатларыма да тергев бер:+

18шо сёзлени эсде сакъласанг, юрегинге балгьамдай болар, оьзю шо сёзлер де даим сени авзунгда болар;

19янгыз Раббибизге аркъа таясын деп,
мен сагъа насигьат этемен, сен де шону эсингде сакълап къой.

Отуз айтыв

20-21Сен гьакъ герти сёйлеп де билсин, сени йибергенлеге де гьакъ герти сёзлени етишдирип болсун деп, мен сагъа тюпдеги шу отуз айтывну яздым. Сен шоларда таклифлер де, англав да табарсан.

22Ярлыланы талама, неге тюгюл де олар ярлыдыр, касипни де къапу алда хатирин къалдырма,+

23неге тюгюл де Раббибиз оланы якълар,
оланы къыйнагъанланы оьзлени де къыйнар+.

24Ачувланагъан адам булан къурдаш болма,
къарсалайгъан адам булан да айланма.

25Шолай этмесенг, оланы ёлуна оьзюнг де тюшерсен, оьз-оьзюнге тузакъ да саларсан.

26Биревню борчун бойнунга алма алгъасама.

27Борчну къайтарып болмасанг чы, сени ятып турагъан тёшек-орнунгну да чыгъарып алып гетер+.

28Ата-бабаларынг токъташдыргъан дазуларынгны ари теберме+.

29Сен оьзюню ишин жигерли юрютегенни гёргенмисен?

О къара халкъгъа тюгюл, пачалагъа къуллукъ этер.

23

23^1Гьаким булан бир тепсиден ашама олтургъанда ким булан олтургъанынгны унутма.

2Ачынгдан оьле тура бусанг да,
бир заманда да артыкъ ашама.

3Ону татывлу ашларына дамагьланып, алданып къалма.

Шону о сени сынап къарамакъ учун этмеге бола.

4Байлыкъ жыймакъны къайгъысын этип турма;
шо ойларынгны къой+.

5Байлыкъгъа къарагъанда бир болду – о ёкъ болгъанда бир болду, неге тюгюл де, къанатлар чыгъып, о къаракъушдай кёклеге учуп гетер+.

6Гюллеп юрюйген адамны ашындан ашама, ону татывлу ашларына да дамагьланма.

7Неге тюгюл де, юрегинде нечик ойлары бар буса, о оьзю де шолайдыр. Сагъа о: «Аша, ич», – дер, амма ону юреги сагъа тюз болмас.

8Шонда ашагъанынгны да къусуп чыгъарарсан, яхшы сёзлеринг де негьакъ айтылгъан болар.

9Авлиягъа сёйлеп авара болма, неге тюгюл де о гьакъыллы сёзлени гёрюп ярамас.

10Тезден токъташдырылгъан дазуланы бузма, етимлени авлакъларына да сугъулма+.

11Неге тюгюл де, оланы Якълавчусу гючлюдюр, О етимлени ягъын тутар+.

12Юрегингни уьйретивге бакъдыр, гьакъыллы сёзлеге де тынгла.

13Авлетинге чубукъ урсанг, ону оьлюмден къутгъарарсан:+

14сен ону чубукъ уруп такъсырласанг, ону ругьун ахыратны азапларындан къутгъарарсан.

15Балам! Эгер де сен гьакъыллы болсанг, мени юрегим де къуванар.

16Сен герти затны сёйлесенг, мени ичимдеги бар затым къуванар.

17Сени юрегинг гюнагьлыланы гюллемесин, амма гьар гюн де Раббибизден къоркъуп турсун+.

18Шо заман сени гележегинг де болар, умутунг да тас болмас+.

19Тынгла, балам, гьакъыллы да бол, юрегингни де тюз ёлгъа сал.

20Чагъыр ичегенлер булан да, танавларындан гелгенче эт ашайгъанлар булан да иш тутма+.

21Неге тюгюл де, ичкичи де, гьампа да ярлы болуп токътар, эринчеклик де сени ямав опуракъ гийип айланагъан этер.

22Атанга тынгла: сен ону белинден тувгъансандыр; анангны да гери урма, гьатта о къарт болгъанда да+.

23Гьакъ гертини сатып ал, гьакъылны да, билимни де, англавну да сатып къойма.

24Гьалал адамны атасы шат болар, оьзюнден гьакъыллы яш тувгъан да сююнюп къалар.

25Атанг сююнсюн дагъы, сени тапгъан ана да шат болуп къалып къалсын дагъы.

26Балам! Юрегингни магъа бакъдыр, гёзлерингни де магъа къарат:

27неге тюгюл де саякъ къатын тюбю ёкъ къакъа йимикдир, гишини къатыны да тар къую йимикдир,+

28о пусгъунда токътагъан тонавчудай инсанланы арасында жинаятчыланы санавун артдырып турар+.

29Кимлердир улуйгъанлар? Кимлердир агь урагъанлар? Кимлердир эришип турагъанлар? Кимлердир себепсиз яраланагъанлар? Кимлердир гёзлери къызарып айланагъанлар?

30Тизив чагъырланы ахтара туруп, чагъыр иче туруп олтуруп къалагъанланыкидир.

31Чагъырны къызыллыгъына, аякъда ону лансыллайгъанына, енгил ичилегенине къарама,+

32сонг сариек йылан йимик бир тигер.

33Гёзлерингни гишини къатынларына бакъдырарсан, юрегинге де къайдагъы ойлар гелер.

34Сен денгизни къап ортасында юхлап къалгъан адам йимик неде гемени келлесине минип юхлап къалгъан адам йимик болуп къаларсан.

35«Магъа ура эди, магъа буса авуртмай эди; мени тебере эди, мен буса гьис этмей эдим. Уянгъан сонг, алдагъы юрюшюмню узатарман», – деп де айтарсан.

24

24^1Яман адамланы гюллеме, олар булан да айланма+.

2Неге тюгюл де, оланы юреклеринде нас хыяллары болар,
оланы авзулары да яманны сёйлер+.

3Гьакъылдан таба къуруладыр уьй, англавдан таба да беклешедир о.

4Бажарывлукъдан таба оланы ичлери тизив мал-матагьдан да, байлыкъдан да толар+.

5Гьакъыллы адам гючлю болар, англавлу адам да оьзюню гючюн беклешдирер+.

6Шо саялы да давну ойлашып юрют, таклиф берегенлер кёп болса, уьстюнлюк де гелер+.

7Авлиягъа гьакъылгъа етме къыйындыр, къапу алда о авзун да ачмас.

8Яманлыкъ этме айланагъан адам яман хыялларын яшырып болмас.

9Авлияны хыяллары да гюнагьдыр, нажжасдан да адамлар жиргенер+.

10Эгер де къайгъылы гюн ругьдан тюшсенг, сени гючюнг аз болар+.

11Бир айыпсыз оьлтюрюлегенлени къутгъар, олагъа тезликде кёмекге етме алгъаса+.

12Шолай этмесенг: «Муна, мен шону билмей эдим», – деп айтажакъсан чы. Амма бизин сынайгъан Аллагь гертини биледир, О сени юрегингдегингни гёредир+.

13-14Гьакъыл бал йимик татывлудур. Эгер де сен шону тапсанг, сени гележегинг болар, умутунг да тас болмас++.

15Намуссуз, гьалал адамны уьюне къара юрек тутма, о турагъан ерлени де дагъытма+.

16Неге тюгюл де, гьалал адам не балагьдан да къутулар, намуссузлар буса ажжалгъа тарып къалар+.

17Душманынг йыгъылгъанда сен кюлеме, о сюрюнгенде де сени юрегинг къуванмасын+.

18Ёгъесе, Раббибиз гёрюп, шогъар яхшы къарамас, Ону душманынга бакъгъан якъдагъы къазапланыву да таяр+.

19Яманлагъа ачувланма, намуссузланы да гюллеме+.

20Неге тюгюл де, яманны гележеги болмас, намуссузланы да чырагъы сёнюп къалар+.

21Балам, Раббибизден де, пачадан да къоркъуп бил, питнечилер булан да аралыгъынг болмасын+.

22Неге тюгюл де, бирден олардан ажжал табарсан, оьзюнг де билмей къаларсан олардан экевюнден де гележек балагьны.

Гьакъыллыланы айтывлары

23Муна гьакъыллыланы дагъы да башгъа сёзлери: дуван гесегенде гьаваслыгъы болмакъ яхшы тюгюл+.

24Айыплыгъа: «Сен тюзсен», – деп айтгъангъа халкъланы налаты болар, ону къавумлар гёрюп ярамас+.

25Такъсырлайгъанлар буса талайлы болар, олагъа рагьму да этилер.

26Герти жавап къайтарагъан авзундан оьбегенде йимикдир.

27Уьюнгден тышдагъы ишлерингни эт, авлагъынгдагъы ишлерингни де битдир, сонг буса уьюнгню бир кюйге гелтир.

28Ювугъунга ялгъан шагьат болма. Негер тарыкъдыр сагъа авзунг булан ялгъан сёйлеме+?

29Вёре: «Огъар гёре мен де боламан, мен де къайтарышын этермен», – деп айтма+.

30Бир керен эринчекни авлагъыны къырыйындан, томакъны юзюмлюгюню къырыйындан оьтюп бара эдим,

31Бары затны тегенек басгъан, чёп битген, ону таш чыры да авгъан эди.

32Къарап, ойлашдым, гёрюп, дарс алдым:

33«Бираз дагъы да юхласанг, бираз дагъы да къалгъысанг, бираз дагъы да къолларынгны да салып олтуруп турсанг,

34саякъ айланагъан адам йимик, сагъа ярлылыкъ да, савутлангъан адам йимик, тарчыкълыкъ да иннемей гелгенин билмей къаларсан»+.

25

Хезекияны адамлары жыйгъан Сулейманны айтывлары

25^1Булар да Ягьудеяны пачасы Хезекияны адамлары жыйгъан Сулейманны айтывларыдыр+.

2Сырны яшыргъан Аллагьыбызгъа макътавлар болсун, сырны англагъан пачагъа да макътавлар болсун+.

3Кёкню бийиклигин, ерни теренлигин йимик, шолай пачаланы юреклерин де англама къыйындыр.

4Гюмюшге къошулгъан затны тайдырса, устаны къолундан савут чыгъар:

5намуссузну пачадан ари тайдырса, ону тахы тюзлюк булан беклешип къалар+.

6Пачаны алдында оьзюнгню оьр тутма, вазирлер токътайгъан ерде де токътама,+

7-8неге тюгюл де вазирни алдында тёбен болгъандан эсе, сагъа: «Гел, тёрге чыкъ», – деп айтгъан яхшыдыр. Гёзлеринг булан гёргенингни дувангъа чыгъарма алгъасама, ёгъесе оьзю булан эришген адам сени биябур этме болар.

9Ятланы эришивлюгюне башынгны сукъма, гишини сырын ачма.

10Эгер де ачсанг, оьзюнг биябур болуп къаларсан, шо заман сени башынг хорлукъдан чыкъмас.

11Оьз еринде айтылгъан сёз накъышлангъан гюмюш савутлардагъы алтын алмалар йимикдир+.

12Къулакъ асагъангъа гьакъыллыны ёл гёрсетгени алтын сыргъа, таза алтындан этилген тагъымчакъ йимикдир+.

13Инамлы элчи оьзюн йиберген адам учун яллав гюн оракъны заманындагъы салкъын сув йимикдир, о бийин сююндюрюп билер+.

14Ялгъан савгъатлар булан умут этдиреген адам янгурсуз булутлар, еллер йимикдир+.

15Ювашлыкъ гьакимни мюкюр этер, татли тил де сюек сындырар.

16Бал тапсанг, тойгъанча аша, тек кюсгенче, къусгъанча ашама+.

17Къурдашынгны уьюнге артыкъ кёп юрюме, ёгъесе сенден ялкъып къалар.

18Ювугъуна ялгъан шагьатлыкъ этеген адам чёкюч, шёшге, итти окъ йимикдир+.

19Къайгъылы гюн инамсыз адамгъа умут этме;
о авруйгъан тиш, акъсайгъан аякъ йимикдир.

20Юрегинде дерти булангъы адамгъа йырлайгъан адам сувукъ гюн биревню уьстюнден опурагъын чечеген адам, ярагъа тёгюлеген ханц йимикдир.

21Эгер душманынг ач буса, огъар аш бер;
эгер де о сувсап буса, сув ичир+.
22Неге тюгюл де, шолай этип,
сен ону товба этмеге борчлу этерсен,
Раббибиз де сагъа тийишлисин берер+.

23Шимал ел янгур гелтирер, тилчини тили буса яманлыкъ гелтирер.

24Эришип турагъан къатын булан эркин уьйлерде тургъанча, къалкъыда бир мююшде тургъан къолайдыр+.

25Йыракъ эллерден гелген яхшы хабар сувсагъан адамгъа салкъын сув йимикдир+.

26Намуссузну алдында къоркъуп къартыллайгъан гьалал адам нас болгъан булакъ, похлангъан къую йимикдир.

27Артыкъ кёп бал ашамакъ йимик, макътавгъа къаныгъып къалмакъ да яхшы тюгюл.

28Оьзюн елеп болмайгъан адам дагъылып, баруларсыз къалгъан шагьар йимикдир.

26

26^1Яйдагъы къардай, оракъны вакътисиндеги янгурдай авлиягъа да намус ошавлу болмас+.

2Жымчыкъ пырыллагъан йимик, къарлыгъач учуп гетген йимик, тийишсиз къаргъыш да етмес+.

3Атгъа – къамучудур, эшекге – югендир,
авлиягъа буса – чубукъдур+.

4Оьзюнг де авлиягъа ошап къалмас учун, авлиягъа ону авлиялыгъына гёре жавап берме.

5Амма авлия оьзюн гьакъыллыман деп гьисапламасын учун, ону авлиялыгъына гёре жавап бер+.

6Авлиягъа иш тапшургъан оьз-оьзюне чаптакъ салгъан болар, онгайсызлыкълар тувдурар.

7Маймакъны аякълары да бирдир, авлияны авзундан чыгъагъан айтыв да бирдир.

8Сарпандан асил ташны атагъан да бирдир, авлиягъа гьюрмет этеген де бирдир+.

9Тегенекни тутагъан эсирген адам да бирдир, айтыв айтагъан авлия да бирдир.

10Гючлю адам бары да затны башалман этер: авлиягъа да, гьар оьтеген-барагъангъа да савгъат берер.

11Ит къусгъан затына къайтып-къайтып гелегени йимик, авлия да оьзюню авлиялыгъын такрарлап турар+.

12Оьз-оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплайгъан адамдан чы авлия да къолайдыр+.

13Эринчек: «Орамда арслан бар! Майданларда арслан бар!» – деп айтып турар+.

14Эшик петнелерине илинип турагъаны йимик, эринчек де тёшегинде авлана турар.

15Эринчек къолун бошгъапгъа багъып узатар, амма авзуна багъып гелтиргенче къавшалар+.

16Эринчек ойлашып сёйлейген етти адамдан да оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплар.

17Итни къулакъларын тутгъан да бирдир,
оьтюп барагъан еринде биревлени эришивлюгюне баш сукъгъан да бирдир.

18Гьакъылдан тайышгъан адам, отну, окъланы, ажжалны атагъанда йимик,

19къурдашына макюрчю кюйде зарал гелтирип, сонг буса:

«Мен чи масхара эте эдим», – деп айтагъан адам йимикдир.

20Агъач битген ерде от да сёнер, тилчи ёкъ ерде питне де битер+.

21Кёмюрден – исив, агъачдан – ялын, эришеген адамдан буса питне чыгъар.

22Татывлу ашлар юрекге тиегенде йимик, тилчини сёзлери де юрегинге тиер+.

23Гюмюш сув берилген чыны савут да бирдир, къара юреклини татли тили де бирдир+.

24Душман сёзю булан ялынар, амма ону юрегинде макюрчюлюк болар.

25Эгер де о илиякълы сёйлей буса да, инанып къалма, неге тюгюл де ону юрегинде етти наслыкъ болар.

26Эгер де ону оьчлюгю янгызлыкъда гёрюнмей турса да, халкъны алдында яманлыгъы ачыкъгъа чыгъып къалар.

27Гишиге къую къазгъан оьзю тюшер беттёбен;
тавгъа таш дёгеретип чыгъарагъан оьзю шону тюбюне тюшюп къалар+.

28Ялгъан сёйлейгенлер оьзлер хатирин къалдырагъанланы гёрюп ярамас, ялынып сёйлейгенлер де балагь гьазирлеп турадыр.

27

27^1Тангаланг булан макътанма, неге тюгюл де о гюн не болагъанын билме къыйындыр+.

2Оьз-оьзюнгню макътама, сени оьзгелер макътасын.

3Таш авурдур, къайыр да енгил тюгюлдюр, амма авлияны оьчлюгю экисинден де авурдур+.

4Оьчлюк хатирсиздир, къазапланывну да енгме къыйындыр, амма гюнчюлюкге къаршы туруп болагъан ким бар+?

5Пысып турагъан къурдашдан бетине туврасын айтагъан адам яхшыдыр+.

6Сююп билеген адам гьакъ юрекден бетлер, гёрюп ярамайгъаны гёземелликге оьбер+.

7Артыкъ тойгъан адам бал хырцланы сансымас, ач къалгъангъа буса бары аччы зат да татли тиер+.

8Оьзюню уясын къойгъан къуш да бирдир, оьзюню ерин къойгъан адам да.

9Атир ийисли май да, тютюн де юрекге къуванч гелтирер, шо кюйде къурдашны гьакъ юрекден этилген насигьаты да татли тиер.

10Оьзюнгню къурдашынгны да, атангны къурдашын да къойма; къайгъылы гюнюнгде къардашынга да барма; йыракъдагъы къардашдан ювукъдагъы хоншу яхшыдыр+.

11Гьакъыллы бол, балам, юрегимни де къувандыр; магъа яман сёйлейгенлеге мени де бермеге жавабым болар+.

12Гьакъыллы къоркъунчну гёрюп, яшынып токътар,
авлия буса тувра уьстюне багъып юрюп, такъсырланып токътар+.

13Гишини борчун бойнуна алгъан опурагъын юкге салар, гишини къатыны саялы да шолай юк болар+.

14Танг булан туруп къурдашын макътайгъанны огъар налат бере деп гьисаплар.

15Чарслы гюн токътамай явагъан янгур да бир, эришип турагъан къатын да+.

16Ону яшырып сакъламакъ да бир, елни де, онг къолунда атир ийисни де яшырып сакъламакъ да.

17Темирни темир чарлар, адамны буса – адамлар.

18Инжирге къуллукъ этген емишин ашар, есини гьайын этген де абур къазанар+.

19Сувгъа къарагъанда адамны бети гюзгюде йимик гёрюнер. Тап шо кюйде адамны юреги де ону ичинде барын гёрсетер.

20Ахырат да, ажжал да тоюп битмейгенде йимик, адамны гёзлери де тоюп битмес+.

21Алтын да, гюмюш де отда тазаланагъаны йимик,
адам да оьзюне башгъалар этген макътавлардан таба тергелер+.

22Авлияны будай булан бирче келчекге салып тюйсе де, ону авлиялыгъын тайдырма болмас.

23Гьайван-малынга яхшы къара, туварынгны-сиривюнгню гьайын эт.

24Неге тюгюл де, байлыкъ даим де болуп турмас, гьакимлик де наслудан наслугъа берилип турмас+.

25От къурур – янгысы чыгъар, тавлардагъы отлар да орулар.

26Малларынг – сагъа опуракъгъа, эчкилеринг де сатып авлакъ алмакъ учун болуп къалсын.

27Сагъа да, сени уьюнгдегилеге де ашгъа,
къуллукъчуларынга да къатыкъгъа эчкини сютю таманлыкъ этсин.

28

28^1Артындан чабагъан бирев де ёкъ буса да, намуссуз къачар, гьалал адам буса арсландай игит болар+.

2Уьлкеде пакарсызлыкъ бар заман гьакимлер кёп болар, англавлу, билимли адам баш болса, о узакъгъа барар+.

3Касиплеге зулму этеген пакъыр да бирдир, ашлыкъланы сув алдырып явагъан янгур да бирдир+.

4Къанунну гери уруп юрюйгенлер намуссузланы макътар, къанунгъа гёре юрюйгенлер олагъа къаршы иш гёрер.

5Яман адамлар адиллик не зат экенни англамас, Раббибизни ахтарагъанлар буса бары затны англар.

6Терс ёлгъа тюшюп бай болмакъдан гьалаллыкъда яшап ярлы болгъан къолайдыр+.

7Англавлу адам къанунну ёлун тутар, бузукълар булан юрюйгенлер буса атасын биябур этип токътар.

8Хайыргъа акъча берип бай болгъан адамны жыйгъаны пакъырлагъа рагьмулу болгъанлагъа тюшер+.

9Аллагь къанунгъа тынгламагъа сюймейгенлени дуасын да гёрюп ярамас+.

10Гьалал адамланы алдатып терс ёллагъа салагъан адам оьзю тузакъгъа тюшер, таза адамлар буса рагьмулукъгъа ес болар+.

11Бай адам оьз-оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплар,
гьакъылы булангъы ярлы буса ону юзюн ачар+.

12Гьалал адамлар сююнегенде айлананы къуванчлыкъ къуршар, амма намуссузлар гётерилегенде адамлар яшынар+.

13Жинаятчы ишлерин яшырагъанланы иши тюзелмес;
мюкюр де болуп, шолай ишлени къойгъан гишини айыбы буса чайылар+.

14Раббибизден даим къоркъуп яшайгъан адам насиплидир, Аллагьгъа тынгламайгъан адам буса балагьгъа тарыр.

15Яр салып акъырагъан арслан да, ач къалгъан аюв да бирдир, азиз халкъны башын тутгъан намуссуз пача да бирдир+.

16Англавсуз гьаким кёп зулму этер, сутурлукъну гёрюп ярамайгъаны буса узакъ башчылыкъ этер.

17Биревню къаны тёгюлгенге айыплы болгъан адам, оьзюн бирев тутуп къоймасын деп, оьлгенче къачып айланар+.

18Таза юрюйген адам сав-саламат къалар, терс ёллардан юрюйгени буса йыгъылар+.

19Топуракъгъа къуллукъ этген токъ болар,
кеп чегегенлеге ошама къарайгъанланы буса ярлылыкъ басар+.

20Герти адам яхшылыкълар булан бай болар, бай болма алгъасайгъан буса такъсырсыз къалмас+.

21Биле-биле туруп адилсизлик этмек яхшы болмас; шолай адам аш гесекге де тюзсюзлюк этер+.

22Гюллейген адам бай болма алгъасар, пакъырлыкъгъа тарып къалажагъы гьакъда буса ойлашмас+.

23Яревке сёзлер айтгъанча, айыбын гёрсетип сёйлесенг, артда баракалла къазанарсан+.

24Атасыныкин де, анасыныкин де урлап:

«Мунда гюнагь зат ёкъ», – деп айтагъан гиши талавурчуланы ёлдашыдыр+.

25Хохабаз адам эришивлюк тувдурар,
Раббибизге умут этегени буса леззет алар+.
26Янгыз оьзюне умут этеген авлиядыр,
гьакъылын тутуп юрюйген буса балагьдан къутгъарылып къалар.

27Пакъыргъа береген адам ярлы болмас,
огъар гёз бакъдырмайгъаны буса налатланып къалар+.

28Намуссузлар оьр болгъанда адамлар яшынар,
олар тюп болгъанда буса гьалал адамланы санаву артар+.

29

29^1Оьзюн айыплайгъанда къазапланагъан адам бирден дагъылып къалар, о сав да къалмас+.

2Гьалал адамланы санаву артгъан сайын халкъ шат болар, намуссуз гьакимлик этегенде буса, халкъ агь урар+.

3Гьакъылны сюеген адам атасын къувандырар,
саякъ къатынлар булан аралыкъ тутгъан адам мюлкюн пуч этер+.

4Пача гьакъ дуван булан уьлкесин беклешдирер, савгъатлагъа гёзюн сатса, ону тозуп къояр.

5Къурдашына яревкелик этеген огъар тузакъ салар+.

6Гюнагь намуссузну тузагъыдыр; гьалал адам буса къуванып, сююнюп къалар+.

7Гьалал адам етдиринкли кюйде пакъырланы къыйынына тюшюнер, намуссуз буса билме де сюймес+.

8Имансызлар шагьаргъа булгъавур салар, гьакъыллы адамлар буса питнени басдырар+.

9Гьакъыллы авлия булан дувангъа чыкъса, къавгъа да, кюлкю де таймас.

10Адам оьлтюрегенлер таза яшайгъанны гёрюп ярамас, гьалал адамланы да дагъытма къарар+.

11Авлия бары да къазапланывун чачып айланар, гьакъыллы буса ону енгип сакълар+.

12Эгер де гьаким ялгъан сёзлеге тынглай буса, ону бары да къуллукъчулары да намуссуз болар.

13Пакъырны да, рушбатчыны да бир-бирине ошатагъан недир? Оланы экевюне де яшав берген Раббибиздир+.

14Эгер де пача пакъырлагъа тюз дуванын эте буса, ону тахы даимге беклешер+.

15Чубукъ урмакъ да, айыбын гёрсетмек де гьакъылгъа етишдирер, амма гьайсыз къалгъан авлет ана учун илыкъдыр+.

16Намуссузлар кёп болгъан чакъы пакарсызлыкъ да кёп болар, амма гьалал адамлар оланы дагъылывуна шагьат болар+.

17Авлетингни такъсырласанг,
о сагъа рагьатлыкъ да берер,
къуванчлыкъ да гелтирер+.
18Пайхаммарланы сёзлери болмаса,
халкъ башалман къалар; къанунгъа гёре юрюйген буса насиплидир+.

19Къулну айтып уьйретип болмас,
неге тюгюл де о англай буса да, тынгламас.

20Артын-алдын ойламай сёйлейгенлени гёргенмисен сен?

Шолай адамлардан эсе, авлиялагъа кёп умут бардыр+.

21Къулну яшдан эркелетип тарбияласанг,
артда о уланынг болма сюер.

22Къазапланагъан адам эришивлюклер тувдурар,
къарсалайгъан адам да кёп яманлыкълар этер+.

23Хохабазлыкъ инсанны ер этер, саламатлыкъ буса абурлу этер+.

24Уручу булан ёлдаш болгъан оьз-оьзюне душмандыр, о уручугъа этилеген налатланы эшитсе де, гьеч гишиге билдирмес[*]+.

25Адамлардан къоркъагъан тузакъгъа тюшер, Раббибизге аркъа таяйгъан буса аманлыкъда къалар+.

26Кёплер яхшы гьакимни ахтарып айланар, амма инсанны къысматы Раббибизден асылы болар+.

27Гьалал адам ялгъанчыдан жиргенер, намуссуз да тюз юрюйген адамдан жиргенер.

30

Агъурну насигьатлары

30^1Агъурну, Якъаны уланыны сёзлери. Шо адамны Итилге, Итилге де, Укъалгъа да айтгъан илгьамлы насигьатлары.

2Гертиден де, мен бары да инсанлардан авамман, мени инсанлагъа хас болгъан англавум да ёкъ.

3Мен гьакъылгъа етишмедим, сыйлы билимлерим де ёкъ.

4Кимдир кёклеге гётерилген, ерлеге тюшген? Кимдир елни увучуна да къысып токътатгъан? Кимдир сувну опуракъгъа чырмагъан? Кимдир ердеги бары да дазуланы токъташдыргъан? Кимдир ону аты? Ону уланыны аты да кимдир? Билемисен+?

5Аллагьны гьар-бир каламы да тазадыр, О Оьзюне аркъа таяйгъанлар учун къалкъан йимикдир+.

6Ону каламына къошум этип къойма, ёгъесе О сени герти юзюнгню ачар, сен де ялгъанчы болуп токътарсан+.

7Эки затым бар мени Сенден тилейген, мен сав тура туруп, шо тилевлеримни гери уруп къойма:

8-9токълукъдан мен Аллагьымны гери урмасын учун, «Рабби деген кимдир?» – деп айтмасын учун ва ёкълукъдан, уругъа тюшюп, Сени атынгны ер этмес учун, менден пайдасыз юрюшню, ялгъанны ари эт, магъа артыкъ ярлылыкъны, артыкъ байлыкъны берме, мени таманлыкъ этер чакъы азыкъ булан таъмин этип къой++.

10Есини алдында къулну яманлама, ёгъесе сагъа ону къаргъышы етер.

11Атасын да налатлап, анасыны да разилигин алмай айланагъан бир тайпалар болар+.

12Насына да батып, тап-тазабыз деп айланагъан бир тайпалар болар+.

13Оьктемлигинден шишип-гёбюп, биревню де сан этмей айланагъан бир тайпалар болар+.

14Ер юзюндеги бары да пакъырланы да, адамланы арасындагъы ажизлени де таламакъ учун тишлерин хынжаллардай, ченелерин бичакълардай этип айланагъан бир тайпалар болар+.

15Сюлюкню: «Бер, бер!» – деген эки къызы болар. Уьч зат бар, шолар булан дёртюнчюсю де, бир заманда да: «Таман!» – деп айтмайгъан:

16ахырат, яш тапмайгъан къатын, сувдан къанмайгъан топуракъ, от да айтмас бир заманда да: «Таман!» – деп.

17Атасына мысгъыл кюйде, анасына да сан да этмей къарайгъан гёзлени чёллердеги къаргъалар, къаракъушну балалары чокъур+.

18Уьч зат бар мени гьайран этеген, дёртюнчюсюн де мен англап битмеймен:+

19кёкдеги къаракъушну ёлун, ярдагъы йыланны ёлун, денгизни ортасындагъы гемени ёлун, эргишини къызгъа бакъгъан ёлун.

20Пасат юрюшлю къатынны ёлу буса булайдыр: ашап, авзун да сибирип: «Мен башгъа яман зат этмедим чи», – деп айтар.

21Уьч затдан ер тербенип гетер, дёртюнчюсюн де о гётерип болмас:

22пача болгъан къулну, тойгъунчагъа аш ашайгъан авлияны;+

23эрге баргъан биябур къатынны, бийкени ерин тутуп олтургъан къаравашны.

24Ер юзюнде дёрт гиччи зат бардыр, амма олар гьакъыллылардан да гьакъыллыдыр:

25къомурсгъалар гючлю халкъ тюгюлдюр, амма язданокъ ашын гьазирлеп къояр;+

26тав чычкъанлар осал халкъдыр, амма уяларын яр башларда салар;

27ченгерткилени пачасы болмас, амма низамлы кюйде иш гёрер;

28гесертки аякълары булан илинип айланар, амма пача къалаларда да болар.

29Уьч зат исбайы юрюр, дёртюнчюсю де арив абат алар:

30бир затдан да гьеч тартынмайгъан, къыр жанланы инг де гючлюсю болгъан арслан;

31аргъумакъ, эчки, асгерини башындагъы пача.

32Эгер де сен оьктемлигингден авлиялыкъ этген бусанг, яманлыкъ этме ойлашгъан бусанг, къолунг булан авзунгну къысып къой+.

33Неге тюгюл де, сютню аталагъанда май болагъаны йимик, танавуна къакъгъанда къан гелегени йимик, шолай къазапланывну хотгъагъанда да эришивлюк тувар.

31

Лемуил пачаны сёзлери

31^1Лемуил пачаны сёзлери. Огъар анасы берген насигьатлар.

2Гьы, балам? Гьы, къарнымдан чыкъгъан балам?

Гьы, Аллагьдан тилеп алгъан балам?

3Гючюнгню-къудратынгны къатынлагъа харжлама, тутгъан ёлларынгны пачаланы да дагъытагъан къатынлагъа аян этме+.

4-5Ичип-эсирип, къанунланы да унутуп, языкъланы тюз дувандан магьрюм этмесин учун, пачалагъа тюгюл, Лемуил, пачалагъа тюгюл чагъыр ичме тюшеген, бийлеге де тюгюл боза ичме тюшеген+.

6Бозаны янчылгъанлагъа, чагъырны да яв юреги ярылгъанлагъа беригиз+.

7Олар ичсинлер, оьзлени пакъырлыгъын унутсунлар, дертин де дагъы эсге алмасынлар.

8Авзунгну оьзлени якълап сёйлеп болмайгъанлар учун да, етимлени якъламакъ учун да ач+.

9Авзунгну адилликни якъламакъ учун, ярлыланы да, касиплени де ихтиярларын якъламакъ учун ач+.

Яхшы къатынны гьакъындагъы макътавлу йыр

10Кимдир яхшы къатынны табып болажакъ? Шолай къатын жавгьардан да сыйлыдыр+.

11Шолай къатындан эрини юреги парахат болар, о да хайырсыз къалмас.

12Яшавуну гьар гюнюнде де шолай къатын огъар яманлыкъ тюгюл, яхшылыкъ этип турар.

13Гьасиретли кюйде къолундан иш чыгъарар, тикмеге, сокъмагъа сюер.

14Шолай къатын йыракълардан мал гелтиреген геме йимикдир.

15Ерге ярыкъ да тюшюп битгенче, о ятывундан турар, уьюндегилеге ашын гьазирлер, къаравашларына рызкъысын, тапшурувларын берер+.

16Ахтарып топуракъ табар, ону сатып алар, оьзюню къоллары булан юзюмлюк болдурар.

17О гючлюдюр, ону не ишни кютмеге де гючю етер.

18О оьзюню иши яхшы юрюйгенни гьис этер, ону чырагъы гече де сёнмес.

19Ону къолу урчукъгъа багъып барар, бармакълары да ийрекни йибермес.

20О къолуну аясын пакъырлар учун ачар, къолун да касиплеге узатар+.

21Уьюндегилеге сувукъ болар деп къоркъмас, неге тюгюл де олар барысы да экишер къат опуракълар гиер.

22О оьзюне хали-халчалар согъар, асил къумачлардан опуракъ тигип гиер.

23Очарда абурлу тамазалар булан олтургъанда, ону эрин бары халкъ таныр.

24О шаршавлар тигип сатар, Финикиядагъы савдюгерчилеге белбавлар етишдирер.

25Къудрат да, исбайылыкъ да ону опурагъыдыр, тангаласындан да о гьеч къоркъмас.

26Ону авзундан гьакъыллы сёзлер чыгъар, тилини учунда да яхшы насигьатлар болар.

27О уьюндеги гьалгъа тергевлю болар, ону ашайгъан ашы да гьарам болмас.

28-29Яшлары тургъандокъ, огъар абур этме башлар, эри де: «Яхшы къатынлар кёп болгъандыр, сен барындан да оздунг», – деп макътав этер.

30Сюйкюмлюк алдатар, аривлюк буса тарыкъсыз затдыр, амма Раббибизден къоркъагъан къатын макътавгъа лайыкълыдыр.

31Огъар тийишлисин беригиз, очарларда ону ишлерин макътагъыз!+

* 7:17 Киннамон – Гьиндустанда оьсеген атир ийисли терек.

* 12:9 Ашы да болмагъан кюйде байман деп тургъанча, биргине-бир къуллукъчусу да булан яшап тургъан яхшыдыр.

* 14:33 Бу айтывну булай англама да бола: Англавлуну юрегинде гьакъыл болар, агьмакълар да башгъа о ёлукъмай тюгюл.

* 29:24 Уручуну тутуп болмаса, шо уручуну неде ону тутмагъа кёмек этип де бола туруп шону этмеген адамгъа налат этиле болгъан.

+ 1:1 3 Пач 4:31, Айт 10:1, Айт 25:1,
+ 1:3 Айт 2:9
+ 1:4 Айт 8:5

+ 1:7 Аюб 28:28, Заб 110:10, Айт 8:13, Айт 9:10, Айт 16:6

+ 1:8 Айт 6:20
+ 1:9 Айт 4:9
+ 1:10 Такр 13:8, Айт 16:29
+ 1:11 Заб 9:30, Заб 63:5,
+ 1:12 Сан 16:32-33, Заб 123:3, Заб 27:1
+ 1:15 Заб 1:1, Айт 4:14, Айт 24:1
+ 1:16 Айт 6:18, Рум 3:15
+ 1:19 Айт 15:27
+ 1:20 Айт 8:1, Айт 9:3
+ 1:22 Айт 8:5, Заб 1:1, Айт 21:24
+ 1:25 Заб 106:11
+ 1:26 Заб 2:4
+ 1:28 1 Пач 8:18, Аюб 27:8-9,
+ 2:1 Айт 1:8
+ 2:4 Айт 3:14
+ 2:5 Айт 1:7
+ 2:6 3 Пач 3:9-12, Якъ 1:5
+ 2:7 Айт 30:5
+ 2:8 1 Пач 2:9, Заб 90:11
+ 2:9 Айт 1:3
+ 2:14 Айт 10:23, Айт 15:21,
+ 2:15 Заб 124:5, Айт 14:2
+ 2:16 Айт 6:24, Айт 7:5, Айт 23:27
+ 2:18 Айт 5:5, Айт 7:27
+ 2:21 Заб 36:11, Мат 5:5
+ 2:22 Айт 10:30
+ 3:1 Айт 1:8
+ 3:2 Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 9:11, Айт 10:27
+ 3:3 Айт 6:21, Айт 7:3
+ 3:5 Заб 36:5
+ 3:6 Айт 11:5
+ 3:7 Айт 12:15, Аюб 28:28
+ 3:9 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Такр 26:2
+ 3:10 Такр 28:8,
+ 3:11 Заб 93:12, Аюб 5:17

+ 3:12 Такр 8:5, 1 Кор 11:32, Ягь 12:6, Вагь 3:19

+ 3:14 Аюб 28:15, Айт 8:19, Айт 16:16

+ 3:15 Аюб 28:18, Айт 8:11

+ 3:16 Айт 3:2, Айт 4:10, Айт 9:11, Айт 10:27, Айт 8:18, Айт 22:4

+ 3:18 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 11:30, Айт 13:12, Айт 15:4

+ 3:19 Заб 103:24, Айт 8:27, Заб 135:5
+ 3:20 Яр 7:11, Аюб 36:27
+ 3:23 Айт 10:9, Заб 90:12, Айт 4:12
+ 3:24 Аюб 11:19
+ 3:25 Заб 90:5
+ 3:27 Гал 6:10
+ 3:28 Лев 19:13, Такр 24:14-15

+ 3:31 Заб 36:1, Айт 23:17, Айт 24:1, Айт 24:19

+ 3:33 Аюб 8:6, Айт 14:11
+ 3:34 Заб 1:1, Якъ 4:6, 1 Пет 5:5
+ 4:1 Айт 1:8
+ 4:4 Лев 18:5,
+ 4:8 1 Пач 2:30
+ 4:9 Айт 1:9
+ 4:10 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 9:11, Айт 10:27
+ 4:12 Айт 3:23
+ 4:13 Айт 3:18
+ 4:14 Заб 1:1, Айт 1:15
+ 4:16 Заб 35:5,

+ 4:18 Аюб 11:17, Аюб 22:28, Заб 96:11, Мат 13:43

+ 4:19 1 Пач 2:9, Югь 12:35
+ 4:22 Айт 14:30
+ 4:24 Айт 6:12
+ 4:26 Ягь 12:13
+ 4:27 Такр 5:32, Такр 28:14
+ 5:1 Айт 4:20
+ 5:3 Айт 2:16, Заб 54:22
+ 5:5 Айт 2:18, Айт 7:27
+ 5:18 Такр 24:5
+ 5:21 Заб 138:3, Заб 118:168,
+ 6:1 Аюб 17:3
+ 6:5 Заб 90:3
+ 6:6 Айт 10:26, Айт 18:9
+ 6:8 Айт 30:25
+ 6:9 Айт 19:15
+ 6:11 Айт 13:4, Айт 24:33-34,
+ 6:12 Айт 16:27
+ 6:13 Айт 10:19
+ 6:16 Аюб 5:19, Айт 30:18

+ 6:17 Заб 100:5, Айт 16:5, Айт 21:4, Айт 12:22, Айт 17:7, Заб 119:2, Такр 19:10

+ 6:18 Яр 6:5, Айт 15:26, Айт 1:16, Рум 3:15
+ 6:19 Чыгъ 20:16, Заб 26:12
+ 6:20 Айт 1:8
+ 6:21 Айт 3:3
+ 6:23 Заб 118:105, Айт 10:17
+ 6:24 Айт 2:16
+ 6:25 Мат 5:28
+ 6:31 Чыгъ 22:4
+ 6:32 Чыгъ 20:14
+ 6:34 Айт 27:4,
+ 7:1 Айт 2:1
+ 7:2 Лев 18:5, Айт 4:4
+ 7:3 Айт 3:3
+ 7:5 Айт 2:16
+ 7:7 Айт 1:4
+ 7:9 Аюб 24:15
+ 7:10 Яр 38:14-15
+ 7:12 Айт 23:28
+ 7:17 Заб 44:9
+ 7:21 Айт 5:3, Айт 6:24
+ 7:27 Айт 2:18, Айт 5:5
+ 8:1 Айт 1:20-21, Айт 9:3
+ 8:5 Айт 1:4, Айт 1:22
+ 8:10 Заб 18:11, Заб 118:127, Айт 3:14
+ 8:11 Айт 3:15

+ 8:13 Айт 1:7, Айт 9:10, Айт 16:6, Заб 96:10, Айт 4:24, Айт 6:17

+ 8:17 Заб 90:14, Югь 14:21, Мат 7:8
+ 8:18 Айт 3:16, Айт 22:4
+ 8:19 Айт 3:14, Айт 16:16
+ 8:22 Аюб 28:27, Вагь 3:14
+ 8:25 Аюб 15:7, Заб 89:3
+ 8:27 Айт 3:19
+ 8:28 Яр 1:6

+ 8:29 Яр 1:9, Яр 1:10, Аюб 26:10, 1 Пач 2:8, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 8:32 Заб 118:1, Заб 127:1
+ 8:35 Айт 3:18, Айт 4:22, Айт 18:22
+ 9:3 Айт 1:20, Айт 8:1
+ 9:5 Югь 7:37
+ 9:8 Заб 140:5
+ 9:9 Мат 13:12, Мк 4:25
+ 9:10 Аюб 28:28, Заб 110:10, Айт 1:7
+ 9:11 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 10:27
+ 9:13 Айт 7:11
+ 9:17 Айт 5:15, Айт 20:17

+ 10:1 Айт 1:1, Айт 25:1, Айт 15:20, Айт 29:3, Айт 17:21, Айт 17:25

+ 10:2 Айт 11:4, Айт 11:6

+ 10:3 Аюб 4:7, Заб 33:10-11, Заб 36:25, Айт 13:25

+ 10:4 Айт 21:5
+ 10:7 Аюб 18:17, Заб 33:17
+ 10:9 Заб 22:4, Айт 3:23, Айт 28:18
+ 10:10 Айт 6:13

+ 10:11 Заб 35:10, Айт 13:14, Айт 14:27, Айт 16:22

+ 10:12 Якъ 5:20, 1 Пет 4:8
+ 10:13 Айт 19:29, Айт 26:3
+ 10:14 Айт 18:7
+ 10:15 Айт 18:11
+ 10:16 Айт 11:19
+ 10:17 Айт 6:23
+ 10:19 Мат 12:36, Айт 17:27,
+ 10:23 Айт 2:14,
+ 10:24 Аюб 3:25, Заб 144:19
+ 10:25 Аюб 21:19, Мат 7:27, Айт 12:3
+ 10:26 Айт 6:6

+ 10:27 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 9:11, Заб 54:24

+ 10:28 Аюб 8:13, Айт 11:7
+ 10:30 Айт 2:21-22
+ 10:31 Заб 36:30, Айт 15:28

+ 11:1 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 16:11, Айт 20:10, Айт 20:23,

+ 11:2 Айт 16:18, Айт 18:12, Айт 29:23
+ 11:3 Айт 13:6
+ 11:4 Аюб 36:19, Айт 10:2
+ 11:5 Айт 3:6, Заб 7:16,
+ 11:6 Айт 13:6
+ 11:7 Аюб 8:13, Айт 10:28
+ 11:8 Айт 21:18
+ 11:10 Айт 29:2
+ 11:11 Айт 29:8
+ 11:13 Айт 20:19
+ 11:14 Айт 15:22, Айт 20:18, Айт 24:6
+ 11:18 Гал 6:8
+ 11:19 Айт 10:16
+ 11:20 Заб 118:1
+ 11:21 Айт 16:5, Заб 111:2
+ 11:24 Айт 13:7, 2 Кор 9:6
+ 11:25 Заб 111:9
+ 11:26 Яр 42:6
+ 11:27 Заб 7:16, Айт 26:27,
+ 11:28 Заб 48:7, Заб 91:13

+ 11:30 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 13:12, Айт 15:4

+ 11:31 1 Пет 4:18
+ 12:1 Айт 15:10
+ 12:3 Айт 10:25
+ 12:4 Айт 18:22, Айт 31:10, Айт 14:30
+ 12:5 Мат 12:35
+ 12:6 Заб 9:30, Заб 63:5, Айт 14:3
+ 12:10 Такр 25:4
+ 12:11 Айт 28:19
+ 12:13 Заб 58:13, Айт 18:7, Айт 21:23
+ 12:14 Айт 13:2, Айт 18:20,
+ 12:15 Айт 3:7
+ 12:16 Айт 29:11
+ 12:17 Айт 14:5
+ 12:18 Заб 56:5, Айт 4:22
+ 12:19 Айт 19:9
+ 12:21 Заб 90:10
+ 12:22 Айт 6:17
+ 12:23 Айт 13:16
+ 13:1 Айт 1:22, Заб 1:1
+ 13:2 Айт 12:14, Айт 18:20
+ 13:3 Айт 12:13, Айт 21:23
+ 13:4 Айт 6:9-11, Айт 21:25
+ 13:6 Айт 11:6, Айт 11:3, Айт 19:3
+ 13:7 Айт 11:24
+ 13:9 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17
+ 13:10 Айт 28:25

+ 13:12 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 11:30, Айт 15:4

+ 13:14 Заб 35:10, Айт 10:11
+ 13:17 Айт 25:13
+ 13:18 Айт 15:31-32,
+ 13:22 Аюб 27:16, Айт 28:8

+ 13:24 Айт 19:18, Айт 22:15, Айт 23:13, Айт 29:17

+ 13:25 Айт 10:3
+ 14:2 Айт 2:15
+ 14:3 Айт 12:6
+ 14:5 Чыгъ 23:1, Айт 12:17
+ 14:6 Айт 15:14
+ 14:11 Айт 3:33
+ 14:12 Айт 16:25
+ 14:13 Лкъ 6:25
+ 14:19 Яр 42:6, 1 Пач 2:36
+ 14:20 Айт 19:7, Айт 19:4
+ 14:21 Заб 40:2, Айт 29:7
+ 14:23 Айт 21:5
+ 14:27 Заб 35:10, Айт 10:11, Айт 13:14
+ 14:29 Айт 15:18, Айт 16:32, Айт 19:11,
+ 14:30 Айт 4:22, Айт 12:4
+ 14:31 Айт 17:5
+ 15:1 3 Пач 12:13-17
+ 15:3 Аюб 31:4,

+ 15:4 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 11:30, Айт 13:12

+ 15:8 Айт 21:27, Айт 28:9,

+ 15:10 Айт 12:1

+ 15:11 Айт 27:20, Аюб 26:6, Заб 43:20, Элч 1:24

+ 15:13 Айт 17:22, Айт 18:14
+ 15:14 Айт 14:6
+ 15:16 Айт 16:8,
+ 15:17 Айт 17:1
+ 15:18 Айт 28:25, Айт 29:22, Айт 14:29
+ 15:19 Айт 19:24, Айт 22:5, Айт 22:13
+ 15:20 Айт 10:1, Айт 29:3
+ 15:21 Айт 2:14, Айт 10:23,
+ 15:22 Айт 11:14, Айт 20:18, Айт 24:6
+ 15:23 Айт 25:11
+ 15:24 Кол 3:1-2
+ 15:25 Заб 67:6
+ 15:26 Айт 6:18, Айт 16:24

+ 15:27 Айт 1:19, Айт 23:4, 1 Тим 6:9, Айт 17:23

+ 15:28 Заб 36:30, Айт 10:31
+ 15:29 Заб 17:42, Заб 33:16
+ 15:30 Айт 25:25
+ 15:32 Айт 13:18,
+ 15:33 Айт 18:12, Айт 29:23

+ 16:1 Айт 16:9, Айт 19:21, Мат 10:19, Лкъ 12:12

+ 16:2 Айт 21:2, Айт 24:12
+ 16:3 Заб 36:5
+ 16:4 Аюб 21:30, Рум 9:22
+ 16:5 Айт 6:17, Айт 11:21, Айт 28:20
+ 16:7 Яр 26:28
+ 16:8 Заб 36:16, Айт 15:16
+ 16:9 Айт 16:1, Айт 19:21, Айт 20:24
+ 16:10 3 Пач 3:28

+ 16:11 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 20:10, Айт 20:23,

+ 16:12 2 Пач 23:3, Айт 25:5, Айт 29:14
+ 16:13 Айт 22:11
+ 16:14 Айт 19:12, Айт 20:2
+ 16:15 Заб 71:6
+ 16:16 Айт 3:14, Айт 8:19
+ 16:18 Айт 11:2, Айт 18:12, Айт 29:23
+ 16:20 Айт 19:8, Заб 83:13

+ 16:22 Заб 35:10, Айт 10:11, Айт 13:14, Айт 14:27

+ 16:24 Айт 15:26
+ 16:25 Айт 14:12
+ 16:27 Айт 6:12, Якъ 3:6
+ 16:28 Айт 26:20
+ 16:29 Айт 1:10
+ 16:31 Айт 20:29
+ 16:32 Айт 14:29
+ 16:33 Элч 1:26
+ 17:1 Айт 15:17
+ 17:2 Айт 19:26
+ 17:3 Айт 27:21, Заб 25:2,
+ 17:5 Айт 14:31, Аюб 19:29, Айт 24:18
+ 17:6 Заб 127:6
+ 17:7 Айт 6:17
+ 17:8 Такр 16:19, Айт 18:16, Айт 21:14
+ 17:12 2 Пач 17:8,
+ 17:13 Заб 34:12,
+ 17:14 Айт 20:3, Айт 25:8, 1 Сал 4:11
+ 17:15 Чыгъ 23:7, Айт 24:24, Заб 93:21
+ 17:17 Айт 18:24, Айт 27:10
+ 17:19 Айт 29:23
+ 17:21 Айт 10:1, Айт 19:13
+ 17:22 Айт 15:13
+ 17:23 Айт 15:27,
+ 17:25 Айт 10:1
+ 17:27 Айт 10:19,
+ 17:28 Аюб 13:5
+ 18:4 Айт 20:5
+ 18:5 Айт 24:24, Такр 1:17
+ 18:6 Айт 10:13, Айт 19:29, Айт 26:3
+ 18:7 Айт 10:14, Заб 63:8, Айт 12:13,
+ 18:8 Айт 26:22
+ 18:10 Чыгъ 34:5-7, Заб 19:2, Заб 60:4
+ 18:11 Айт 10:15

+ 18:12 Айт 11:2, Айт 16:18, Айт 15:33, Айт 29:23

+ 18:14 Айт 15:13
+ 18:16 Айт 17:8
+ 18:20 Айт 12:14, Айт 13:2
+ 18:22 Айт 12:4, Айт 19:14, Айт 8:35
+ 18:24 Айт 17:17
+ 19:1 Айт 28:6
+ 19:2 Айт 21:5, Айт 28:20
+ 19:3 Айт 13:6
+ 19:4 Айт 14:20

+ 19:5 Чыгъ 20:16, Такр 19:19, Айт 21:28, Айт 24:28, Айт 25:18

+ 19:6 Айт 29:26
+ 19:7 Айт 14:20
+ 19:8 Айт 16:20
+ 19:9 Чыгъ 20:16
+ 19:10 Айт 26:1,
+ 19:11 Айт 14:29
+ 19:12 Айт 16:14, Айт 20:2, Айт 28:15
+ 19:13 Айт 17:21, Айт 21:9, Айт 27:15
+ 19:14 Айт 12:4, Айт 18:22
+ 19:15 Айт 6:9, Айт 20:4, Айт 20:13
+ 19:16 Айт 13:13

+ 19:17 Такр 15:7-8, Айт 22:9, Айт 28:27, Мат 5:7

+ 19:18 Айт 13:24
+ 19:21 Аюб 23:13, Айт 16:1, Айт 16:9,
+ 19:23 Айт 10:16, Айт 11:19
+ 19:24 Айт 15:19, Айт 22:13, Айт 26:15
+ 19:25 Айт 21:11
+ 19:26 Чыгъ 20:12
+ 19:28 Аюб 15:16
+ 19:29 Айт 10:13, Айт 18:6, Айт 26:3

+ 20:1 Яр 9:21, Айт 23:29-32, Айт 31:4, Эф 5:18

+ 20:2 Айт 16:14, Айт 19:12
+ 20:4 Айт 19:15
+ 20:5 Айт 18:4

+ 20:9 3 Пач 8:46, Якъ 1:21, 1 Югь 1:8-10, Рум 3:23

+ 20:10 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 16:11, Айт 20:23,

+ 20:12 Чыгъ 4:11, Заб 93:9
+ 20:13 Айт 19:15
+ 20:16 Айт 22:26-27, Айт 27:13
+ 20:17 Айт 9:17
+ 20:18 Айт 11:14, Айт 15:22, Айт 24:6
+ 20:19 Айт 11:13
+ 20:20 Чыгъ 21:17, Айт 30:11, Айт 30:17
+ 20:21 Айт 13:11

+ 20:22 Лев 19:18, Айт 24:29, Рум 12:19, Заб 26:14

+ 20:23 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 16:11, Айт 20:10,

+ 20:24 Айт 16:1, Айт 16:9, Айт 19:21
+ 20:27 1 Кор 2:11
+ 20:29 Лев 19:32, Айт 16:31
+ 21:2 Айт 16:2, Айт 24:12, Лкъ 16:15
+ 21:3 1 Пач 15:22,
+ 21:4 Айт 6:17
+ 21:5 Айт 14:23, Айт 10:4
+ 21:6 Айт 20:21

+ 21:9 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 25:24, Айт 27:15

+ 21:11 Айт 19:25
+ 21:13 1 Югь 3:17
+ 21:14 Айт 17:8
+ 21:16 Заб 48:14-15
+ 21:18 Айт 11:8
+ 21:19 Айт 19:13, Айт 25:24, Айт 27:15
+ 21:23 Айт 12:13, Айт 13:3
+ 21:24 Заб 1:1, Айт 1:22
+ 21:25 Айт 13:4
+ 21:26 Такр 15:7-8, Мат 5:42
+ 21:27 Айт 15:8,
+ 21:28 Чыгъ 20:16, Айт 19:5
+ 21:30 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19
+ 21:31 Заб 19:7-8, Заб 32:17,
+ 22:2 Аюб 31:15, Айт 29:13
+ 22:3 Айт 27:12
+ 22:4 Айт 3:16, Айт 8:18
+ 22:5 Айт 15:19
+ 22:6 Эф 6:4
+ 22:8 Аюб 4:8, Гал 6:7
+ 22:9 Айт 19:17
+ 22:10 Айт 26:20
+ 22:11 Айт 16:13
+ 22:13 Айт 15:19, Айт 19:24, Айт 26:13
+ 22:14 Айт 2:16, Айт 23:27,
+ 22:15 Айт 13:24
+ 22:16 Айт 28:22
+ 22:17 Айт 5:1, Айт 24:23
+ 22:22 Чыгъ 23:6,
+ 22:23 Айт 23:11
+ 22:27 Айт 20:16
+ 22:28 Такр 19:14, Аюб 24:2, Айт 23:10

+ 23:4 Айт 28:20, Мат 6:19, 1 Тим 6:9-10, Ягь 13:5

+ 23:5 Айт 27:24, 1 Тим 6:17
+ 23:10 Такр 19:14, Аюб 24:2, Айт 22:28
+ 23:11 Айт 19:25, Айт 22:23
+ 23:13 Айт 13:24, Айт 19:18, Айт 22:15
+ 23:17 Заб 36:1, Айт 3:31, Айт 24:1
+ 23:18 Айт 24:14
+ 23:20 Айт 20:1, Эф 5:18
+ 23:22 Чыгъ 20:12, Айт 1:8
+ 23:27 Айт 22:14, Айт 2:16,
+ 23:28 Айт 7:12
+ 23:31 Айт 20:1

+ 24:1 Заб 1:1, Заб 36:1, Айт 1:15, Айт 3:31, Айт 4:14, Айт 23:17, Айт 24:19

+ 24:2 Заб 9:28
+ 24:4 Лкъ 16:11
+ 24:5 Айт 21:22
+ 24:6 Айт 11:14, Айт 15:22, Айт 20:18
+ 24:9 Заб 1:1, Айт 3:34, Айт 21:24
+ 24:10 Ягь 12:3
+ 24:11 Заб 81:4,

+ 24:12 Айт 16:2, Айт 21:2, Аюб 34:11, Заб 61:13, Рум 2:6

+ 24:13 Заб 18:11
+ 24:14 Айт 23:18
+ 24:15 Заб 9:29
+ 24:16 Заб 36:24
+ 24:17 Аюб 31:29,
+ 24:18 Айт 17:5
+ 24:19 Заб 36:1, Айт 23:17, Айт 24:1
+ 24:20 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17, Айт 13:9
+ 24:21 1 Пет 2:17

+ 24:23 Лев 19:15, Такр 1:17, Такр 16:19, Айт 18:5, Айт 28:21

+ 24:24 Чыгъ 23:7, Айт 17:15,
+ 24:28 Чыгъ 20:16, Айт 19:5, Айт 25:18
+ 24:29 Айт 20:22
+ 24:34 Айт 6:10-11,
+ 25:1 Айт 1:1, Айт 10:1, 4 Пач 18:5-7
+ 25:2 Такр 29:29
+ 25:5 3 Пач 2:44-45, Айт 16:12
+ 25:6 Лкъ 14:8-11
+ 25:11 Айт 15:23
+ 25:12 Заб 140:5
+ 25:13 Айт 13:17
+ 25:14 Ягьуда 1:12
+ 25:16 Айт 27:7

+ 25:18 Чыгъ 20:16, Айт 12:18, Айт 19:5, Айт 24:28

+ 25:21 4 Пач 6:22, Мат 5:44
+ 25:22 Заб 139:11, Рум 12:20
+ 25:24 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 21:19
+ 25:25 Айт 15:30
+ 26:1 Айт 17:7, Айт 19:10, Айт 26:8
+ 26:2 Сан 23:8, Такр 23:5

+ 26:3 Заб 31:9, Заб 31:9, Айт 10:13, Айт 19:29

+ 26:5 Мат 21:24-27
+ 26:8 Айт 26:1
+ 26:11 2 Пет 2:22
+ 26:12 Айт 28:11, Айт 29:20
+ 26:13 Айт 22:13
+ 26:15 Айт 15:19, Айт 19:24
+ 26:20 Айт 16:28, Айт 22:10
+ 26:22 Айт 18:8
+ 26:23 Заб 28:3, Мат 23:27
+ 26:27 Заб 7:16,
+ 27:1 Лкъ 12:19-20, Якъ 4:13-14
+ 27:3 Аюб 6:3
+ 27:4 Айт 6:34
+ 27:5 Айт 28:23
+ 27:6 Заб 140:5
+ 27:7 Айт 25:16
+ 27:10 Айт 17:17
+ 27:11 Заб 118:42
+ 27:12 Айт 22:3
+ 27:13 Айт 20:16
+ 27:15 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 25:24
+ 27:18 1 Кор 9:7
+ 27:20 Айт 15:11,
+ 27:21 Айт 17:3
+ 27:24 Айт 23:5, 1 Тим 6:17

+ 28:1 Лев 26:17, 4 Пач 7:7, Лев 26:8, 1 Пач 17:32

+ 28:2 3 Пач 16:8-28, 4 Пач 15:8-15
+ 28:3 Мат 18:30
+ 28:6 Айт 19:1
+ 28:8 Чыгъ 22:25, Айт 13:22
+ 28:9 Заб 65:18, Айт 15:8
+ 28:10 Заб 7:16, Айт 26:27
+ 28:11 Айт 26:12

+ 28:12 Айт 11:10, Аюб 24:4, Айт 28:28, Айт 29:2

+ 28:13 Аюб 31:33, 1 Югь 1:9
+ 28:15 Айт 19:12
+ 28:17 Яр 4:12, Яр 9:6
+ 28:18 Айт 10:9
+ 28:19 Айт 12:11
+ 28:20 Айт 19:2, Айт 21:5, Айт 23:4
+ 28:21 Айт 18:5, Айт 24:23,
+ 28:22 Айт 22:16
+ 28:23 Айт 29:5, Айт 27:5
+ 28:24 Чыгъ 20:12
+ 28:25 Айт 13:10, Айт 15:18
+ 28:27 Такр 15:7-8, Айт 19:17
+ 28:28 Айт 28:12
+ 29:1 Айт 1:25, Айт 6:15
+ 29:2 Айт 11:10, Айт 28:12, Айт 28:28

+ 29:3 Айт 10:1, Айт 15:20, Лкъ 15:13, Лкъ 15:30

+ 29:5 Айт 28:23
+ 29:6 Заб 9:16
+ 29:7 Заб 40:2
+ 29:8 Айт 11:11
+ 29:10 Яр 4:5, Яр 4:8
+ 29:11 Аюб 5:2, Айт 12:16
+ 29:13 Айт 22:2
+ 29:14 Заб 71:4, Айт 16:12
+ 29:15 Айт 10:1, Айт 17:25
+ 29:16 Заб 36:34, Заб 90:8, Заб 91:12
+ 29:17 Айт 13:24
+ 29:18 1 Пач 3:1, Заб 73:9, Чыгъ 32:25
+ 29:20 Айт 26:12
+ 29:22 Айт 15:18

+ 29:23 Айт 11:2, Айт 16:18, Айт 18:12, Айт 15:33, Айт 18:12

+ 29:24 Лев 5:1,
+ 29:25 Лкъ 12:4
+ 29:26 Айт 19:6
+ 30:4 Югь 3:13, Аюб 28:26,
+ 30:5 Заб 11:7, Заб 17:31, Заб 3:3, Айт 2:7
+ 30:6 Такр 4:2, Такр 12:32, Вагь 22:18
+ 30:8 Мат 6:11, 1 Тим 6:8

+ 30:9 Такр 8:12-14, Такр 31:20, Заб 77:11, Заб 105:21,

+ 30:11 Чыгъ 21:17, Айт 20:20
+ 30:12 Айт 16:2
+ 30:13 Заб 100:5
+ 30:14 Аюб 29:17, Заб 13:4
+ 30:17 Яр 9:22, Айт 20:20
+ 30:18 Айт 6:16
+ 30:22 Айт 19:10
+ 30:25 Айт 6:6-8
+ 30:32 Аюб 21:5,
+ 31:3 Такр 17:17, 3 Пач 11:1-4, Айт 7:26
+ 31:4 Айт 20:1, Эф 5:18
+ 31:6 Заб 103:15
+ 31:8 Аюб 29:12, Аюб 29:15
+ 31:9 Лев 19:15, Такр 1:16, Такр 16:18-19
+ 31:10 Айт 12:4, Айт 3:15
+ 31:15 Айт 20:13
+ 31:20 Такр 15:7-8, Айт 22:9
+ 31:31 Айт 11:16

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KUM

Table of Contents

- Яратылыв Ва Айтывлар: Айтывлар

- Баш Сёз

- Айтывлар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31